We zeggen massaal dat we dringend iets moeten doen aan de klimaatcrisis, maar zodra de rekening op tafel ligt lijkt het draagvlak te verdampen. Wat kunnen politiek en klimaatbeweging doen aan dit draagvlakdilemma?
Oorzaken en gevolgen van de klimaatverandering zijn al lang gekend, en die kennis is breed verspreid. Meer nog: het onheil dat ons te wachten staat, verschijnt zowat dagelijks op ons scherm in de gedaante van overstromingen, regenbommen, orkanen, mislukte oogsten en andere calamiteiten. We weten al decennialang waar we op afstevenen en wat we daartegen kunnen doen. Wat houdt ons dan tegen? Zou het aan het beruchte 'gebrek aan draagvlak' kunnen liggen?
HOEZO DRAAGVLAKPROBLEEM?
Beleidsmakers wijzen graag, al dan niet met een zekere machteloosheid, op het gebrek aan draagvlak voor een doortastend klimaatbeleid. Los van de vraag of het niet de taak van de politiek is om verstandig en noodzakelijk beleid uit te leggen en te verdedigen, en zodoende zelf het draagvlak te helpen creëren, ziet het er op het eerste gezicht naar uit dat ze wat klimaatbeleid betreft niet veel te klagen hebben.
Survey na peiling wijst immers uit dat het bewustzijn van het klimaatprobleem zeer groot is. Volgens een Europese bevraging begin 2025 ziet maar liefst 85% van de Europeanen klimaatverandering als een ernstig of zeer ernstig probleem. Een even groot percentage vindt dat klimaat een beleidsprioriteit zou moeten zijn. 88% verwacht actie van nationale en Europese overheden, en 67% vindt dat hun nationale overheid hierin tekort schiet. De cijfers voor België zijn zeer gelijkaardig. Hoezo dan draagvlakprobleem? Waarop wachten om de koe bij de spreekwoordelijke horens te vatten?
88% verwacht actie van nationale en Europese overheden, en 67% vindt dat hun nationale overheid hierin tekort schiet.
Natuurlijk is de problematiek behoorlijk complex. Een effectief, efficiënt en liefst ook nog sociaal rechtvaardig klimaatbeleid vergt heel wat studie-, ontwikkelings- en overlegwerk. En ja, er zijn er allerhande lobbygroepen die elk beleid dat tegen hun belangen ingaat systematisch proberen af te zwakken en uit te stellen. En dan zijn er nog allerlei andere grote en kleine problemen die dringende aandacht van de diverse beleidsniveaus vereisen. Maar dan nog: het aantal mensen dat vraagt om dringende klimaatactie lijkt heel wat groter te zijn dan de aanhang van pakweg een beperking van de werkloosheid in de tijd of de bouw van de Einsteintelescoop.
Het draagvlak om er op zijn minst ernstig werk van te maken lijkt ruimschoots aanwezig. Vanwaar dan die terughoudendheid?
HET ENE DRAAGVLAK IS HET ANDERE NIET
Dat meer dan vier op vijf Europeanen vragende partij is voor een meer doortastend klimaatbeleid, betekent nog niet dat ze daar allemaal hetzelfde mee bedoelen. Willen ze minder vliegverkeer? Of massale investeringen in hernieuwbare energie? Of misschien dat iedereen zijn benzineauto gratis kan inruilen voor een elektrisch exemplaar? De weerstand die zelfs milde klimaatmaatregelen oproepen, doet in ieder geval vermoeden dat een brede acceptatie van klimaatbeleid niet vanzelfsprekend is.
De Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO), die al enkele jaren onderzoek doet naar draagvlak voor en acceptatie van klimaatbeleid, ziet drie factoren die mee bepalen in hoeverre een beleidsmaatregel aanvaard wordt: de eerlijke verdeling van kosten en baten, de ingeschatte effectiviteit voor het bereiken van de doelen, en de beperkte negatieve impact op het persoonlijke leven van burgers.
Vooral van dat laatste kan men intuïtief aanvoelen dat het een grote rol speelt. Subsidies voor elektrische wagens of zonnepanelen worden doorgaans goed onthaald, maar een forse verhoging van de brandstofprijzen of een gedwongen overstap op duurzame woningverwarming liggen heel wat moeilijker. Niemand levert graag in. En al zeker niet als wat men daarvoor in ruil krijgt ergens in de toekomst ligt, zonder dat exact voorspeld kan worden welk onheil precies voor wie vermeden wordt.
Wat het niet gemakkelijker maakt, is het ontbreken van een directe link tussen inspanningen en resultaat.
Wat het ook niet gemakkelijker maakt, is het ontbreken van een directe link tussen inspanningen en resultaat: inspanningen van een beperkt deel van de wereld - bijvoorbeeld België of Europa - hebben maar echt effect als andere landen gelijkaardige inspanningen leveren. Bovendien blijven landen met een kleine CO2-uitstoot niet noodzakelijk het meest gespaard van klimaatschade - vaak integendeel. In deze context is de verleiding groot om als individu, sector of land 'free rider gedrag' te vertonen: als voldoende anderen inspanningen leveren om de klimaatverandering te stoppen dan hoef ik zelf niets meer te doen. Omgekeerd is bijvoorbeeld het feit dat de Verenigde Staten zich onder Trump II teruggetrokken hebben uit het Parijsakkoord en opnieuw de kaart van fossiele brandstoffen trekken, niet van aard om andere delen van de wereld te motiveren om ter compensatie dan maar een tandje bij te steken.
Deze 'verzachtende omstandigheden' maken een zekere weerstand tegen doortastende beleidsmaatregelen enigszins begrijpelijk, maar een afwijzende houding tegenover drastische maatregelen blijft moeilijk te rijmen met de overweldigende meerderheid die om dringende actie vraagt en met de grote dreiging die op ons afkomt. Men zou dan eerder verwachten dat bezorgde burgers als reactie op de onderlinge afhankelijkheid juist zouden aandringen op bindende internationale afspraken en een sterk mondiaal beleid. Niet dus.
Zou het kunnen dat er wel een stevig draagvlak is voor een niet nader gespecifieerd, abstract klimaatbeleid, maar veel minder voor de concrete maatregelen die daarvoor nodig zijn? Met andere woorden: zou het kunnen dat veel mensen vinden dat de overheid het probleem maar moet doen verdwijnen, en liefst snel, maar dat dit hen persoonlijk geen offers in koopkracht, comfort of gewoontes mag kosten?
COMFORTABELE ILLUSIE VAN PIJNLOOS KLIMAATBELEID
Als dat het geval is, en daar lijkt het toch op, dan is het de vraag of het überhaupt mogelijk is om de klimaatdoelstellingen te halen zonder dat iemand daarvoor iets moet inleveren. De eis om klimaatbeleid sociaal rechtvaardig te maken en economisch zwakkeren te beschermen, kan op brede steun rekenen en dat is zeer terecht. Maar als met 'sociaal rechtvaardig' bedoeld wordt dat zo goed als niemand aan levensstandaard mag inboeten, dan wordt de beleidsruimte wel heel beperkt.
Als met 'sociaal rechtvaardig' bedoeld wordt dat niemand aan levensstandaard mag inboeten, dan wordt de beleidsruimte wel heel beperkt.
De EU heeft zich tot doel gesteld om de emissie van broeikasgassen tegen 2030 met 55% te verminderen ten opzichte van 1990, en het ziet ernaar uit dat dit min of meer gehaald zal worden. Maar de daaropvolgende mijlpalen, een reductie met 90% tegen 2040 en klimaatneutraliteit tegen 2050, lijken niet direct binnen handbereik te liggen.
De FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu maakte in november 2025 de balans op voor België. De algemene conclusie is dat er wel verbeteringen zijn, maar dat het te traag gaat om de doelstellingen te halen. "België ligt nog niet op schema om tegen 2050 klimaatneutraal te worden, en in alle emissiesectoren blijven aanzienlijke uitdagingen bestaan" is de conclusie. Technologie zal zeker een bijdrage kunnen leveren, en er kan wellicht wel wat CO2 uit de lucht worden gehaald, maar ook daar zal geld voor moeten worden gevonden. Komt daarbij nog de zeer begrijpelijke eis van het globale Zuiden om door het Noorden, dat zowel historisch als actueel verantwoordelijk is voor het leeuwendeel van de emissies, financieel en technisch geholpen te worden bij klimaatmitigatie en -adaptatie.
Tegen deze achtergrond is het niet erg waarschijnlijk dat de klimaatverandering pijnloos en zonder grote kosten of impact op de levensstandaard bestreden kan worden. Die impact hoeft niet noodzakelijk desastreus te zijn voor het welzijn, want natuurlijk is een goed leven denkbaar zonder vliegtuigreizen, zonder auto en zonder vlees. Maar je kan mensen niet verbieden om dat als een onaanvaardbare achteruitgang of een opoffering of een aantasting van hun persoonlijke vrijheid te zien, en de Vlaamse, Belgische en Europese meerderheidspartijen lijken hen daarin te volgen.
DE KOST VAN NIETS DOEN
Een doortastend klimaatbeleid zal onpopulaire maatregelen en aanzienlijke inspanningen vergen, maar het uitstellen van een degelijk beleid is zeker niet goedkoper. De kosten van de gevolgen van klimaatverandering lopen op en worden grotendeels betaald door dezelfde belastingbetalers die terughoudend zijn om voor klimaatingrepen te betalen.
Assuralia raamde de schade van een 'waterbom' op Gent, vergelijkbaar met die in de Vesdervallei in 2021, op 9 miljard.
Het Federaal Planbureau schatte in september 2025 dat het bbp-verlies ten gevolgen van toekomstige klimaatverandering tegen 2050 zou schommelen tussen 2,8% en 5%, afhankelijk van het opwarmingsscenario. Assuralia, de federatie van verzekeraars, raamde in april 2025 de schade van een 'waterbom' op Gent, vergelijkbaar met die in de Vesdervallei in 2021, op 9 miljard, waarvan slechts 1,6 miljard gedekt zou worden door verzekeringen. Dat zijn slechts twee van de talrijke alarmerende ramingen van de te verwachten kosten van klimaatverandering. Die kosten liggen grotendeels in de toekomst waardoor ze minder bedreigend worden ervaren dan onmiddellijk inkomensverlies. Maar dat er grote kosten zullen zijn is zeker, en dat het de algemene bevolking zal zijn die het geld zal moeten ophoesten evenzeer. Doen alsof klimaatbeleid niets hoeft te kosten om niemand voor het hoofd te stoten, is misleidend. Maar beweren dat het uitstellen van klimaatbeleid goedkoper is, is ronduit leugenachtig.
Hoe dan ook staan beleidsmakers staan voor een lastig dilemma: naar waarheid zeggen dat klimaatbeleid pijn zal doen en daardoor riskeren om kiezers voor het hoofd te stoten en het vermeende draagvlak te verliezen, of blijven inzetten op zo pijnloos mogelijke maatregelen, wat in de praktijk min of meer neerkomt op "too little too late". Het is niet zo dat er geen vooruitgang geboekt wordt door het vrij zachte beleid dat tot hiertoe gevoerd werd. Maar als het tempo niet fors opgevoerd wordt, zal de opwarming van de aarde een stuk groter zijn dan draaglijk, en in ieder geval hoger dan de twee graden die in 2015 in het Akkoord van Parijs als maximum werd afgesproken.
EN DE KLIMAATBEWEGING?
Niet enkel de politiek maar ook de klimaatbeweging worstelt met een draagvlakdilemma. Klimaatactivisten worden soms weggezet als doemdenkers en onheilsprofeten. Mensen in beweging proberen te krijgen door angst aan te jagen, blijkt niet goed te lukken en is waarschijnlijk zelfs eerder contraproductief. Maar het omgekeerde, mensen in beweging proberen te krijgen door hen voor te houden dat een doortastend klimaatbeleid niets hoeft te kosten, schept onrealistische verwachtingen en kan het draagvlak voor effectieve maatregelen juist verkleinen.
Mensen in beweging proberen te krijgen door angst aan te jagen, blijkt niet goed te lukken.
De klimaatbeweging is veelkoppig en divers, maar de algemene doelstellingen zijn globaal genomen zeer gelijklopend: druk uitoefenen op het beleid en/of het draagvlak voor klimaatbeleid vergroten. Het valt op dat er de laatste jaren een radicalisering geweest is van een deel van de klimaatbeweging. Sommige enthousiaste klimaatspijbelaars van weleer hebben ontgoocheld vastgesteld dat afdoend beleid uitblijft, ondanks de ruime sympathie waar ze toen op konden rekenen. Een aantal individuen en organisaties zijn zich als reactie daarop gaan richten op hardere acties, die bovendien niet enkel tegen laks klimaatbeleid gericht zijn, maar meteen ook tegen het kapitalistisch systeem als bron van het klimaat- en ander kwaad. Er valt zeker iets te zeggen voor hun inhoudelijke argumentatie, maar of ze daarmee het draagvlak voor klimaatbeleid vergroten is verre van zeker.
Het meer mainstream deel van de klimaatbeweging (Grootouders voor het Klimaat, de Klimaatcoalitie…) hanteert zachtaardiger actiemethoden en kan zeker op meer steun van het brede publiek rekenen dan de radicalere organisaties. Dat zegt op zich niet veel over hun reële impact, die heel moeilijk in te schatten is. Hebben de klimaatmarsen, die-ins en flash mobs het beleid tot actie aangezet? Hebben de acties het draagvlak bij de bevolking voor een klimaatbeleid vergroot?
De verleiding is groot om een actie als succesvol te zien als er veel deelnemers zijn of als er veel mediabelangstelling is, maar daarmee is men niet noodzakelijk dichter bij de doelstelling gekomen. Veel acties zijn er in de eerste plaats op gericht om 'aandacht voor het probleem' te vragen. Daar kan niemand tegen zijn, maar aandacht alleen zal niet veel veranderen. Kennis en bewustzijn zijn al hoog, ook bij politici. Draagvlak zat dus om het er met zijn allen over eens te zijn dat er iets moet gebeuren. De uitdaging bestaat erin om steun te creëren voor de maatregelen die nodig zijn om ook echt op het terrein veranderingen te realiseren.
Zouden actiegroepen niet beter de focus verleggen naar het vergroten van het draagvlak voor concrete maatregelen?
Men kan zich dan ook afvragen of actiegroepen niet beter de focus zouden verleggen naar het vergroten van het draagvlak voor concrete maatregelen in plaats van voor een abstract beleid. Dat zou hoogstwaarschijnlijk voor ongemakkelijke interne discussies zorgen, vooral rond de vraag wie op welke manier zou moeten opdraaien voor welke kosten of wie in welke mate aan koopkracht of comfort zou inboeten. Ook het internationale perspectief kan daarbij niet uit de weg worden gegaan, met de onvermijdelijke vraag hoe wordt omgegaan met historische verantwoordelijkheid en mondiale ongelijkheid. Op korte termijn zal een dergelijke heroriëntering en concretisering hoogstwaarschijnlijk op minder steun en enthousiasme kunnen rekenen bij de brede bevolking. Maar het zou wel duidelijker en realistischer, en hopelijk op iets langere termijn ook effectiever zijn.