Isabelle Larmuseau

Veel duidelijker kan het niet worden omschreven. Isabelle Larmuseau neemt het als advocaat op voor 'slachtoffers van chemische verontreiniging'. Zo staat het op de website van haar kantoor. Op het eerste gezicht is dat een extra beperking in de toch al gespecialiseerde niche van het omgevingsrecht. Helaas is daar in Vlaanderen meer dan voldoende werk. Sinds het PFAS-schandaal eerst in Nederland (2019) en twee jaar later in Vlaanderen (2021) uitbrak, mengt de advocaat zich uitdrukkelijk in het maatschappelijk debat over onder meer chemieconcern 3M en Indaver, dat in de Antwerpse haven gevaarlijk en industrieel afval verwerkt.

Twintig jaar geleden stond Larmuseau aan de wieg van de Vlaamse Vereniging voor Omgevingsrecht. Ze is stichter en hoofdredacteur van het Tijdschrift voor Omgevingsrecht en Omgevingsbeleid (TOO), later omgedoopt tot VVOR Omgeving. Op het terrein trekt Larmuseau namens de West-Vlaamse Milieufederatie en vzw Natuurpunt De Bron (Diksmuide) naar de Raad van State voor de nietigverklaring van een door Vlaams minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) verleende afwijking voor pesticiden in voor menselijke consumptie bestemd water. De waterkwaliteit van vier waterproductiecentra in de Westhoek wordt daardoor bedreigd. Of ze verdedigt burgers en actiegroepen die het opnemen tegen Utexbel in Ronse - een textielbedrijf met een lange kwalijke reputatie inzake leefmilieu - of die zich in Kortemark verzetten tegen het deponeren van PFAS-houdend afval op een privéstortplaats.

De voorbije jaren mocht advocaat Larmuseau ervaren hoe de top van de Vlaamse politiek druk op haar en haar omgeving uitoefent. In de Vlaamse politieke cultuur is er amper plaats voor kritische stemmen. Al zeker niet als actiegroepen in beeld komen die op de zwarte subsidielijst van N-VA en bij uitbreiding de Vlaamse regering staan. Die druk maakte dat Larmuseau, jarenlang de L van het bekende advocatenkantoor LDR, in 2023 in Sleidinge bij Gent een nieuw kantoor opende. Op de site van dat advocatenkantoor zegt ze dat er een rechtstreeks verband is tussen het nieuwe kantoor en haar houding in de PFAS-dossiers. "Van bij mijn start als omgevingsadvocaat wilde ik een actor van omgevingsbeleid zijn. Ik wil doordacht kiezen welke belangen ik wel en niet verdedig."

Daarbij houdt u graag de blik op Nederland.

"Door mijn focus op grote infrastructuurwerken raakte ik betrokken bij Vlaams-Nederlandse projecten zoals de verdieping van de Westerschelde en de ontpoldering van de Hedwigepolder. Daardoor zat ik op de eerste rij toen in 2019 in Nederland de PFAS-crisis uitbrak. Die leidde tot de stillegging van alle bouwprojecten, ook de Vlaams-Nederlandse. Ik was onder de indruk van het Nederlandse staatsmanschap. Toenmalig minister-president Mark Rutte (VVD) wilde weten welke grens de gezondheid niét zou bedreigen. Uiteindelijk is die op 3 microgram per kilogram droge stof gelegd. Er ging een schokgolf door Nederland.

Nederlands PFAS-afval werd voor verwerking naar Vlaanderen gebracht

Vlaanderen vond die Nederlandse norm van meet af aan veel te streng. Ook Nederland kon er niet meteen mee aan de slag. Nederlands PFAS-afval werd voor verwerking naar Vlaanderen gebracht. Bedrijven als DEME verwerkten die in hun gespecialiseerde grondreinigingscentra. Er was toen geen reden om te denken dat daar iets mis mee was. Tegelijk werd de norm voor bouwkundig bodemgebruik - voor grond die wordt ingepakt - voor de Oosterweelwerf op 70 microgram per kilogram droge stof gesteld. Ook daar was er niks dat mij deed twijfelen. Tot twee jaar later het PFAS-schandaal in Vlaanderen uitbarstte. Op de Oosterweelwerf."

Wat deed bij u de alarmbellen afgaan bij de Oosterweelwerf?

"Toen ik in juni 2021 voor het eerst over PFAS in Vlaanderen werd geïnterviewd, was mijn standpunt gematigd. Zo van: we kennen de precieze contouren van de impact van PFAS niet en dus is het moeilijk om duidelijke normen te stellen. Applaus op alle banken. Ik zag ook geen graten in de dading tussen Lantis - de bouwheer van de Oosterweelverbinding - en 3M. Ik zag het onevenwicht in de dading, maar bij grote infrastructuurwerken komen nu eenmaal veel problemen kijken. Voor 3M was er geen haast om de met PFAS vervuilde bodem op te ruimen, voor de aanleg van de Oosterweelverbinding was die er wel. Ook daar ging ik mee akkoord. Tot ik de details te zien kreeg. Het bleek te gaan om veel hogere concentraties dan 70 microgram. Er gebeurde geen onderzoek naar impact op de gezondheid of effecten op het grondwater. Het ging niet meer om grondverzet maar om het verwijderen van afvalstoffen.

Toen ik in augustus 2021 als expert in de onderzoekscommissie van het Vlaams Parlement werd gehoord, maakte ik een presentatie met 2 kolommen: de zaak 3M en de zaak Oosterweel. Ik eindigde met de vraag wie nu het meest in de fout was gegaan: 3M of de Vlaamse overheid. Boven een interview in Knack leidde dat tot de kop: 'Onze eigen overheid is nog crimineler dan 3M'. Mijn doodvonnis was getekend. Na een optreden in De Afspraak liet het kabinet van toenmalig Vlaams minister van Leefmilieu Zuhal Demir (N-VA) aan de pers weten dat ik 'onbetrouwbaar' was."

Minister Zuhal Demir (N-VA) liet aan de pers weten dat ik 'onbetrouwbaar' was

Want?

"Ik zou de advocaat zijn van concurrenten van 3M en daarom een aanval tegen het bedrijf lanceren. Om ongekende redenen zou ik mij tegen Indaver keren, terwijl ik vroeger voor het bedrijf zou hebben opgetreden. Mensen in mijn omgeving, mijn echtgenoot en mijn collega's werden onder druk gezet.

Een nieuw dieptepunt was de reactie op een interview in Knack in november 2022 na een reportage van het Nederlandse onderzoeksprogramma Zembla over Indaver. Dat interview werd aangekondigd met de boodschap dat Demir genadeloos was voor de landbouw en coulant voor de industrie. Ik zei daarin dat ik heimwee had naar Joke Schauvliege (CD&V), de voorganger van Demir als Vlaams minister van Leefmilieu, omdat je bij haar wist waar ze wel en niet voor stond. Toen ik eind 2022 besloot om op te treden voor de omwonenden van de PFAS-stortplaats in Kortemark, verhoogde de druk nog verder."

Wat is druk?

"Uitspraken van de minister in de media dat ik inhoudelijk de bal missloeg. De Vlaamse afvalstoffenmaatschappij OVAM stuurde een aangetekende brief. De bouwheer van de Oosterweelverbinding startte een procedure. Het viel samen met mijn beslissing eind maart 2023 om uit te treden uit het 25 jaar eerder door mij opgerichte omgevingsadvocatenkantoor. Sindsdien behandel ik enkel nog zaken van chemische verontreiniging, onder eigen naam."

In december 2025 zei u in de media dat er in Vlaanderen een drinkwaterbom zou barsten. Wat bedoelt u daar precies mee?

"Dat er een probleem met drinkwater is, kwam bij het uitbarsten van het PFAS-schandaal in april 2021 aan het licht. In de onderzoekscommissie van het Vlaams parlement nam Dirk Fransaer het woord, toen gedelegeerd bestuurder van de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO). Jarenlang had ik iets van 'woh', wat sterk dat wij in Vlaanderen zo'n gereputeerd instituut hebben met gerenommeerde wetenschappers met internationale uitstraling. Fransaer zei in het parlement dat de Europese Voedselveiligheidsautoriteit EFSA een norm van 0,63 nanogram voor PFAS had vastgelegd - dat was toen nog niet algemeen geweten. Hij voegde eraan toe: als iemand in het Vlaams parlement die norm wil volgen, valt de economie plat omdat Vlaanderen dan één risicogebied wordt.

Sinds 2020 mag drinkwater niet meer dan 4,4 nanogram PFAS per liter bevatten

Het EFSA had inderdaad op 9 juli 2020 een gezondheidskundige grenswaarde bepaald. Dat heet een opinie, maar is een grenswaarde die in 2020 een enorme duik naar beneden heeft gemaakt, naar 4,4 nanogram per kg lichaamsgewicht per week of 0,63 nanogram per kg lichaamsgewicht per dag. Aanleiding voor die duik was onderzoek van de Deense PFAS-autoriteit en milieu-epidemioloog Philippe Grandjean naar de gevolgen van PFAS op kinderen. Bleek dat kinderen die aan een twee keer hogere hoeveelheid PFAS worden blootgesteld, 50% minder antilichamen ontwikkelden. Hun immuunsysteem wordt aangetast. Sinds het vastleggen van die opinie mag drinkwater niet meer dan 4,4 nanogram per liter bevatten."

Moeten de lidstaten dat nu in eigen regelgeving omzetten?

"Een opinie is geen verordening, niet afdwingbaar en moet niet door de lidstaten in regelgeving worden omgezet. Maar zo'n opinie wordt wel als de nieuwe grens gezien. Bovendien viel juli 2020 samen met de nieuwe Europese drinkwaterrichtlijn die wél door alle lidstaten is goedgekeurd. Voor PFAS bevat die een dubbele norm: 100 nanogram voor 20 PFAS-parameters en 500 nanogram voor alle andere PFAS-parameters - in totaal meer dan 10.000 stoffen. Er is dus een wezenlijk verschil tussen de 4,4 en de 100 nanogram. In 2023 is de drinkwaternorm in Vlaanderen omgezet. En tegen 12 februari 2026 moeten alle lidstaten de norm van 100 en 500 nanogram naleven.

Maar de Europese Unie beseft ook dat ze al met de implementatie van de 4,4 nanogram moet bezig zijn. In 2022 stelde de Europese Commissie voor om de kaderrichtlijnen water en prioritaire stoffen aan te passen en koos ze voor grondwater de norm van 4,4 nanogram voor 24 PFAS-verbindingen. Er wordt daarbij expliciet naar de gezondheidskundige grenswaarde van EFSA verwezen. In landen met staatsmanschap en een goed functionerende rechtstaat zoals Nederland werd die 4,4 nanogram al meteen de kwaliteitseis. Maar bij ons zei de baas van VITO dat zoiets de economie zou plat leggen. Ook in het dossier Indaver zag ik dat VITO niet als een onafhankelijke wetenschappelijke instelling functioneert."

Dat is een sterke uitspraak.

"VITO valt onder het Vlaams ministerie van Economie. VITO schrijft studies over beste beschikbare technieken (BBT) ten behoeve van de industrie. Het is economisch georiënteerd. Anders dan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in Nederland, dat wel onafhankelijk is. Arjen Wintersen van RIVM zei in de onderzoekscommissie dat het als beleidsmaker niet evident is om met een strenge norm om te gaan. Maar RIVM adviseert en het beleid moet daarmee aan de slag. In Vlaanderen vermengen we alles. Demir moest hier niets uitleggen aan de Vlamingen want VITO had de strenge norm zelf al gerelativeerd. Karl Vrancken - die van VITO naar Indaver overstapte, hoe meer kan het Vlaams DNA worden geïllustreerd…"

Wat is het Vlaams DNA?

"We hebben de hoogste PFAS-concentraties ooit opgetekend, maar nergens ter wereld zou een bedrijf als 3M zo met die verontreiniging kunnen omgaan. Omdat wij Vlamingen zijn, tot compromis bereid, gematigd, altijd in om te praten. We kunnen toch niet te veel geld voor de sanering aan 3M vragen?"

Nergens ter wereld zou een bedrijf als 3M zo met die verontreiniging kunnen omgaan

Kreeg de Koninklijke Shell in Nederland dan niet de afwijkingen waar ze om vroeg?

(lacht) "Toch wel. Maar laat ons zeggen dat Vlaanderen heel coulant is ten aanzien van 3M en bedrijven in het algemeen. Onze welvaart! Een tweede element van ons DNA is dat nergens een bestuur beslist om op de plek die wereldwijd het meest met PFAS is vervuild, het grootste infrastructuurproject ooit te realiseren: de Oosterweelverbinding. Hoe kan dat?"

Is daar niet over nagedacht?

"Dat is intentioneel gestuurd. Van bij de start hadden ze die locatie op het oog. 3M heeft op de vervuiling gewezen, maar men heeft eerst de omvang van de verontreiniging onderschat en toen die wel gekend was, heeft men ze geminimaliseerd en er niet meer correct over willen communiceren. De werken aan de Oosterweelverbinding moesten doorgaan."

Terug naar Karl Vrancken die van VITO naar Indaver gaat.

"Ik ken Karl al dertig jaar. Sinds 1996 zijn we allebei actief op het vlak van de Europese regelgeving voor industriële emissies."

Dat is misschien ook een onderdeel van het Vlaamse probleem, dat iedereen iedereen kent.

(lacht) "Dat is waar. Vrancken kreeg de opdracht om tot een PFAS-normenkader te komen. Zogezegd vanuit technologisch onderzoek. Er blijkt enkel aan wat knoppen te zijn gedraaid. Dat kader leidt tot een overschrijding met tien tot twaalf keer van de 4,4 nanogram per liter voor drinkwater en tot een nog grotere afwijking voor grondwater."

De norm voor drinkwater is 4,4 nanogram, maar Vlaanderen heeft niet de ambitie die te halen?

"Neen. Toch blijft de Vlaamse Milieumaatschappij communiceren dat Vlamingen niet ongerust moeten zijn. Hier zitten we op 40, daar op 50, ginds op 80 nanogram en in de buurt van Leuven op de grens van 100 nanogram. Waarom niet zoals Nederland de 4,4 nanogram als kwaliteitseis nemen? In december 2025 bleek dat we volgens de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) in 2023 in 13% van de gevallen boven de 4,4 nanogram zaten, maar in 2024 was dat al 25%. Eén waterkraan op 4 overschrijdt de gezondheidsnorm. En voor het eerst zei toxicoloog Greet Schoeters, ex-VITO, dat kleine kinderen beter geen kraantjeswater zouden drinken."

Eén waterkraan op 4 overschrijdt de gezondheidsnorm

Het is nog niet helemaal duidelijk waarom de drinkwaterbom precies in februari 2026 gaat ontploffen.

"De gezondheidskundige grenswaarde van 4,4 nanogram per liter geldt enkel voor vier 'lange keten PFAS', met zes of meer koolstofatomen. De voorbije jaren is de toxicologische bezorgdheid sterk toegenomen rond trifluorazijnzuur (TFA), een 'ultrakorte keten PFAS', met slechts twee koolstofatomen. Die stof blijkt uiterst persistent en uiterst mobiel. Ze is een ware nachtmerrie voor drinkwaterbedrijven. Met de huidige zuiveringstechnieken slagen die er niet of nauwelijks in om TFA uit het drinkwater te verwijderen. Gezien de mogelijke effecten van TFA op de voortplanting en op de ontwikkeling van ongeboren vruchten, vroeg de Europese Commissie aan EFSA om ook voor TFA een gezondheidskundige grenswaarde te bepalen. Het resultaat werd tegen februari 2026 verwacht, maar is inmiddels uitgesteld tot juli 2026.

Voor Vlaanderen betekent dat bang afwachten, want TFA is in hoge concentraties aanwezig in ons drinkwater. De hoogste concentraties worden in West-Vlaanderen opgetekend. Voorlopig hanteert Vlaanderen een gezondheidskundige advieswaarde van 15.600 nanogram per liter. Dat is zevenmaal hoger dan de richtwaarde in Nederland en Wallonië, die 2.200 nanogram per liter bedraagt. Tot het EFSA-verdict over TFA valt, houden wij 'op Vlaamse wijze' de TFA-vuilvracht in drinkwater buiten beeld. Maar wat gaan we daarna doen? En wat met de torenhoge TFA-lozingen van bedrijven als 3M en Indaver? Hoelang zal de Vlaamse overheid die blijven vergunnen?"

U noemt Indaver de tweede schandvlek van PFAS-schandaal in Vlaanderen. Wat betekent de PFAS-vervuiling van Indaver voor een naburige gemeente als Stabroek?

"Dat is een drama. Meerdere rundveebedrijven werden op slot gezet omdat de karkassen van de runderen te hoge PFAS-concentraties bevatten. Aan de andere kant van de Schelde worden om dezelfde reden waterbuffels in het Verdronken Land van Saeftinghe afgemaakt. Maar daarover mag niet worden gesproken want er moet in de omgeving een nieuw havendok voor extra containercapaciteit worden gebouwd. Dat project is de reden waarom de PFAS-normen verder moeten worden afgezwakt."

Is het zinvol om in plaats van bedrijven, bedrijfsleiders te vervolgen, zoals in Italië is gebeurd?

"Ik geloof in de kracht van een milieustrafprocedure. Kijk naar textielbedrijf Utexbel in Ronse. Na een oeverloos aantal procedures voor de bestuursrechter, wordt de strafzaak tegen het bedrijf en de bedrijfsleiding wellicht een 'gamechanger'. Zowel het Openbaar Ministerie als omwonenden en milieuverenigingen hebben een dagvaarding voor de strafrechter gelanceerd. De PFAS-vervuiling is erg groot in Ronse."

Ik geloof in de kracht van een milieustrafprocedure

Maakt u kans?

"Dat is afwachten. De druk op rechters is enorm toegenomen, zeker in beeldbepalende dossiers met een hoog precedentgehalte. Rechters krijgen steeds meer het verwijt dat ze op de stoel van de politiek gaan zitten. Dat ze activistisch zijn. Optreden voor een milieuvereniging als Climaxi, die precies vanwege 'activisme' een deel van haar subsidies is kwijtgespeeld, maakt het er niet makkelijker op. De aanvallen op ons grondwettelijk recht op bescherming van een gezond leefmilieu nemen verontrustende proporties aan. Maar misschien wordt drinkwater wel het breekijzer dat mensen doet inzien dat het zo niet verder kan. Als we al geen kraantjeswater meer kunnen drinken…"