Wat is de link tussen het schrappen van bushaltes, de aanvallen op het middenveld en de eBox? Wel, het zijn allen katalysatoren voor publieke verzuring. Ze diepen de kloof tussen politiek en Jan Modaal uit. Zich van geen kwaad bewust opteren onze regeringen voor ‘opgelegde’ digitalisering. Het zorgt voor ongekende frustratie.
De kloof tussen burger en politiek. Politicologen schreven boekenkasten vol over de oorzaken van het malcontentement in de westerse democratieën. Sinds de jaren 1980 smolt de sociaaleconomische onzekerheid voor de werkende klasse weg als sneeuw voor de zon: minder stabiele industriejobs, meer ongelijkheid. Maar ook de stelselmatige afbouw van publieke dienstverlening speelt een sleutelrol. Vaak gaat het over een microbesparing op maatschappelijk vlak met macro-impact voor het individu. De dienstregeling van De Lijn is er een toonvoorbeeld van. De vervoersmaatschappij schrapte begin 2024 maar liefst één op drie haltes. Wie autoloos in landelijk gebied woont, kreeg de facto huisarrest. Ook de uitholling van het middenveld speelt een sleutelrol. In de decennia na de Tweede Wereldoorlog fungeerden verzuilde middenveldorganisaties als politiek doorgeefluik. Ze reik(t)en wie kortgeschoold en/of laagbetaald is de politieke megafoon aan.
De ‘opgelegde’ digitalisering mag je stilaan aan dat lijstje toevoegen. Het zorgt voor enorme maatschappelijke frustratie en ontneemt kwetsbare burgers de facto hun sociale rechten. Auteur Dominique Willaert schetst in zijn boek over de Denderstreek het verhaal van ‘iemand die zijn laptop op de grond kapot gooit omdat het hem niet lukte een online afspraak in te boeken’. De maatschappelijke wrok zit diep.
Burgers lopen verloren in de wirwar van digitale platformen
Neem bijvoorbeeld de eBox, het vlaggenship van de digitalisering van de federale overheid. Papieren overheidscommunicatie moet plaats ruimer voor die nieuwe digitale ‘postbus’. Tijdens de coronapandemie liep het grondig mis. In 2021 verstuurde de overheid de vaccinatie-uitnodigingen via de eBox. Wie die toen activeerde, ontving voortaan – vaak nietsvermoedend – alle officiële overheidscommunicatie via de eBox. Die keuze was eerst onherroepelijk, burgers konden na activering niet meer opteren voor papieren documenten. Burgers kregen zo al boetes nog voor ze zich van een factuur bewust waren. Tot overmaat van ramp volharden de overheden in de boosheid. Naast de eBox, heb je ondertussen ook het Vlaamse ‘Burgerprofiel’, GovApp voor korte overheidsberichten en de nieuwe ‘digitale portefeuille’ MyGov.be. Burgers lopen verloren in de wirwar van digitale platformen. Al te vaak is het belangrijkste motief het besparen op portkosten. Na veelvuldig protest kan je er ondertussen de vermaledijde eBox opnieuw deactiveren, al moet je daarvoor ofwel – ironisch genoeg – eerst op die digitale postbus ingelogd geraken ofwel een aangetekend verrichten.
Een ander pijnlijk voorbeeld: pensioenen en sommige bijstandsuitkeringen worden sinds begin dit jaar niet langer aan huis uitbetaald. Uitbetaling via bankoverschrijving is voortaan de ‘opgelegde’ norm. Enkele jaren geleden betaalden postbodes zo nog 20.000 pensioenen contant aan huis, de laatste jaren liep dat aantal sterk terug. Het zijn vaak kwetsbare en minder mobiele ouderen die hiervoor opteren. De federale regering zette die betalingen aan huis volledig stop. De vorige regering ‘vergat’ die ‘postassignaties’ op te nemen in een nieuwe overheidsaanbesteding. Zo’n duizendtal senioren ontving deze maand hun pensioen niet langer van de postbode, maar ontvangen een postcheque die ze zelf moeten innen bij post- of bankkantoor in de buurt. Voor minder mobiele ouderen in afgelegen regio’s absoluut geen sinecure. Minister van Pensioenen, Jan Jambon (N-VA), belooft plechtig de vinger aan de pols te houden en indien nodig lokale OCMW’s in te schakelen. De sociale risico’s blijven evenwel groot.
46% van de Belgen is digitaal kwetsbaar en maar liefst 7% (!) heeft geen toegang tot internet
De politiek lijkt zich van geen kwaad bewust, toch zijn er tekenen aan de wand. De Koning Boudewijnstichting stelde in 2022 vast dat 46% van de Belgen digitaal kwetsbaar is en maar liefst 7%(!) geen toegang tot internet heeft. Voor hen betekent de opgelegde digitalisering sociaal isolement. Ook Kom Op Tegen Kanker trok al aan de alarmbel. De organisatie kwam tot de conclusie dat veel kankerpatiënten geen toegang hadden tot hun online medisch dossier. Zowel een gebrek aan digitale vaardigheden als hulpmiddelen spelen daarbij een rol. Niet enkel ouderen worstelen met de snelle digitalisering, ook kortgeschoolde jongeren lopen verloren in het cyberdoolhof.
In de jaren 1990 was de kloof tussen burger en politiek de ultieme evergeen in politieke talkshows. Opeenvolgende regeringen stelden zich tot doel die kloof te dichten, met de score van extreemrechts als barometer. 25 jaar later staat de politieke strijd tegen ‘verzuring’ op een lager pitje. Beleidsmakers staan te weinig stil bij de impact van hun besparingen. De ‘opgelegde’ digitalisering terugdraaien lijkt een noodzakelijke stap. De nieuwe digitale mogelijkheden zijn op zich maatschappelijke vooruitgang, maar het moet een keuze blijven, geen verplichting. Voor velen gaat het simpelweg te snel.