Europa verliest de wereld zonder Afrika

'Als China komt, brengen ze infrastructuur en investeringen, als jullie komen, krijgen we eisen en een preek,' vertrouwde een Keniaanse ondernemer me eens toe. Wat later verzekerde een Malinees met Russische vlag in de hand me dat zijn deelname aan een pro-Russische betoging in Bamako geen steunbetuiging aan het Kremlin was, maar een stem tegen het Westen. Andersom verwijten die jongeren het Westen juist een betweterige toon en hypocrisie.

Voor mijn boek Het continent van de toekomst. Jongeren over Afrika (Pluim, 2025) sprak ik de afgelopen jaren met talloze Afrikaanse jongeren die opvallend eensgezind bleken over één kwestie: ze hebben genoeg van de zelfgenoegzame opstelling waarmee de westerse wereld het gedrag van Afrikaanse landen probeert te dicteren. Daarnaast zien ze met afschuw hoe westerse sancties tegen Israël uitblijven en Kagame's Rwanda ongestoord zijn gang kan gaan in delen van Congo. Als gevolg ligt de beschuldiging van een dubbele moraal bij de jeugd voor in de mond. Internationaal recht wordt enkel ingezet als het westerse belangen dient, is hun conclusie.

Roekeloos imperialisme

Dat het buitenlandbeleid van Trump begint te lijken op het roekeloze imperialisme van weleer maakt het niet veel beter. Groenland, Iran en Colombia worden als volgende slachtoffers genoemd. De Amerikaanse president wordt, zo lijkt het, door eenzelfde hartstocht bezeten als menig veroveraar uit het verleden: hij wil overheersen en bezitten. Na zijn 'succes' in Venezuela lijkt hij te verblind om te begrijpen dat zijn machtslust hem zijn (al geringe) oordeelsvermogen ontneemt, waardoor hij de wereldorde eigenhandig de nek om dreigt te draaien en Europa mee de geopolitieke afgrond insleurt.

Want wat let China nog om Taiwan in te lijven? En Poetin zal zijn invasie van Oekraïne vergoelijken door te wijzen op de Amerikaanse schendingen van het internationaal recht. In het verlengde daarvan wendt het Mondiale Zuiden, waaronder Afrikaanse landen, zich steeds vaker af van het Westen. Liever halen ze de banden met Peking, of zelfs Moskou aan.

Tel daarbij op dat de VS de Atlantische as heeft verraden, terwijl Rusland de saamhorigheid aan onze oostflank test, en het wordt duidelijk dat Europa zich moet schikken naar een geopolitieke bijrol terwijl het klem zit tussen de brokstukken van wat de wereldorde ooit was.

Heb lef

De perfecte storm waar Europa zich in bevindt, maakt de roep om een sterk en onafhankelijk Brussel luider. Maar er is meer nodig, wil Europa nog een mondiale rol van betekenis spelen en niet-westerse landen te vriend houden. Dat vraagt om lef, om jongensachtige bravoure, die nodig is de koers van ons buitenlandbeleid te verleggen, ook als dat niet naar wens van Trump is.

Nu is dat beleid voor een groot deel gebaseerd op angst voor Rusland, wat ons haast automatisch in de armen van de VS drijft. Vanuit veiligheidsoverwegingen valt daar wat voor te zeggen, gezien de gewenste Amerikaanse steun voor de NAVO en Oekraïne.

Maar de kracht van een eensgezind Brussel mag niet worden onderschat, net als de militaire ontwikkeling van Europese landen, inclusief Oekraïne. Bovendien kan Europa veel van de toekomstige Oekraïense financiering verlichten door radicaler gebruik te maken van de pakweg 300 miljard dollar aan bevroren Russische tegoeden.

Europa hoeft niet langer stilzwijgend onderdeel te zijn van het doorgedraaide Trumpisme

Dat biedt een zeker veiligheidsperspectief waardoor voorzichtig nagedacht kan worden over een herijking van het buitenlandbeleid, waarin Europa niet langer stilzwijgend onderdeel hoeft te zijn van het doorgedraaide Trumpisme. Hoewel zo'n trendbreuk voor opschudding en scheve blikken in de westerse wereld zal zorgen, moet dat Europa niet van zijn stuk brengen. Afgaande op de Amerikaanse veiligheidsstrategie bestaat de westerse wereld zoals we die kennen, toch niet meer.

Nieuwe buitenlandkoers

Een andere koers biedt ruimte voor betere afstemming met landen uit het Mondiale Zuiden, en Afrika in het bijzonder. Iets wat - ook uit Europees eigenbelang - wenselijk is om internationale uitdagingen aan te pakken. Denk aan de aanpak van conflicten en klimaatverandering, die instabiliteit aan de Europese zuidgrens aanjagen. Alleen al in de Sahel helpt ontevredenheid over schaarste, jihadistische groepen nieuwe rekruten werven. En hoewel klimaatgedreven ontheemding vooralsnog voornamelijk plaatsvindt binnen de landen zelf, kan het op de lange termijn internationale migratie aanjagen.

Gelijkwaardige verhoudingen met Afrikaanse landen helpen eveneens voorkomen dat Europa klem komt te zitten in de strijd om hegemonie tussen China en de VS. Goede relaties met onze zuiderburen kunnen voor broodnodig gewicht aan de mondiale onderhandelingstafel zorgen. Vergeet niet: Afrika heeft met 54 landen, een jeugdige beroepsbevolking en groeiende markt, een enorm potentieel. Geografisch voordeel voor Europa ten opzichte van China en de VS, is dat er maar een slotgracht tussen onze continenten ligt.

Trendbreuk eurocentrisme

Maar om de getroebleerde banden met Afrikaanse landen te herstellen, is wel een trendbreuk in ons eurocentrische denken nodig, zo zeggen de Afrikaanse jongeren. Ze pleiten voor Europese hervormingen die oneerlijke verhoudingen met het Mondiale Zuiden vervangen voor nieuwe, gelijkwaardige samenwerkingen - zonder opgeheven vingertje.

Om de getroebleerde banden met Afrikaanse landen te herstellen, is een trendbreuk in ons eurocentrische denken nodig

Dat betekent ook dat Brussel kritiek dient te accepteren en niet langer met twee maten kan meten. Om het internationaal recht te waarborgen, moeten 'bondgenoten als Netanyahu en Kagame dus op de vingers worden getikt, net als de Amerikaanse president. Dat zal onherroepelijk leiden tot frictie in de westerse wereld en NAVO-baas Rutte andermaal dwingen tot een evenwichtsoefening.

Rechtvaardigheid als soft power

Niet getreurd, want Europa stelt zichzelf zo in staat om voorzichtig haar moreel kompas te herstellen en daadwerkelijk recht te doen aan de Nobelprijs voor de Vrede, die het in 2012 ontving als brenger van vrede en stabiliteit. Bovendien dient een gewetensvol buitenlandbeleid in het huidige tijdsgewricht ook het eigenbelang. In een wereld waar het recht van de sterkste geldt en integriteit zeldzaam is, kunnen solidariteit en rechtvaardigheid een nieuwe, verfrissende vorm van soft power zijn_._ Gedeelde verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld op klimaat en stabiliteit, worden dan een katalysator van wederzijds respect en samenwerking. Dat biedt Europa een noodzakelijk geopolitiek vooruitzicht waardoor het niet langer vanaf de zijlijn hoeft toe te kijken hoe Trump de wereld afbreekt.

Daaf Borren is één van de jonge talenten van Nieuw Geluid, een talentontwikkelingstraject voor nieuwe stemmen, georganiseerd door deBuren, een Vlaams-Nederlands huis voor cultuur en debat. Dit stuk is op eigen naam en onafhankelijk van deBuren.