Wanneer iemand fraudeert, verontrust ons dat terecht. Maar wanneer iemand verdwaalt in een labyrint aan rechten en de hulp waarop die recht heeft niet krijgt, verontrust ons dat niet genoeg.
Het sociale beleid van de regering-De Wever begint steeds meer te lijken op het onderhoud van een tuin waarin wieden tot hoogste deugd is verheven. Elke verdachte scheut wordt meteen uitgetrokken, elk onregelmatig blad met argwaan bekeken. Onkruid mag geen kans krijgen. Fraude wordt streng opgespoord, bestraft en uitvergroot. Intussen staan andere planten te verdrogen — niet omdat ze geen wortels hebben, maar omdat niemand zich afvraagt of ze wel water, zonlicht en voedingsstoffen krijgen.
De grootste tekortkomingen van onze sociale zekerheid situeren zich bij toegankelijkheid en bereik
Die metafoor is geen loutere beeldspraak, maar een treffende beschrijving van een fundamenteel beleidsprobleem: onze sociale zekerheid wordt steeds meer georganiseerd rond wantrouwen, terwijl de grootste structurele tekortkomingen zich net situeren bij toegankelijkheid en bereik. De politieke prioriteiten zijn scheefgegroeid. Niet omdat fraude onbelangrijk zou zijn, maar omdat ze disproportioneel veel aandacht krijgt in verhouding tot haar werkelijke maatschappelijke omvang.
Een tuin vraagt meer dan waakzaamheid alleen. Hij vraagt kennis, aandacht en het vermogen om te onderscheiden wat snoei nodig heeft en wat ondersteuning vraagt. Toch wordt de sociale zekerheid vandaag bestuurd alsof controle het enige onderhoudsprincipe is. We kijken obsessief naar onkruid, maar vergeten te kijken welke planten nooit tot bloei komen. Non-take-up – het niet opnemen van sociale rechten waarop men nochtans recht heeft – is zo’n structureel vergeten plek in de tuin: een stille verdroging die zelden politieke urgentie krijgt.
Tussen 40 en 45% van de rechthebbenden neemt bepaalde sociale rechten niet op
En dat is problematisch, want non-take-up is geen randfenomeen of statistisch ruisje. Het is het langzaam uitdrogen van de welvaartsstaat zelf. Onderzoek in België schat dat tussen 40 en 45% van de rechthebbenden bepaalde sociale rechten niet opneemt, afhankelijk van regeling en doelgroep. Professor Wim Van Lancker benadrukt dat dit probleem vele malen groter is dan fraude onder uitkeringsgerechtigden, die rond de 4% wordt geschat. Met andere woorden: een probleem dat bijna de helft van de doelgroep treft, blijft structureel onderbelicht, terwijl een probleem van beperkte omvang het politieke debat domineert. We mobiliseren beleid, middelen en verontwaardiging voor enkele onkruidsprieten, terwijl we bijna de helft van de tuin ongemerkt laten verdorren.
De maatschappelijke kosten van non-take-up zijn nochtans grootschalig en structureel: armoede wordt verdiept, ongelijkheid bestendigd en preventief sociaal beleid ondergraven. Toch domineert in het publieke debat vaak het beeld van de ‘profiteur’ die de staat bedriegt. Dat beeld is emotioneel aantrekkelijk: het leent zich tot collectieve verontwaardiging, tot scherpe beelden en eenvoudige tegenstellingen. Een retoriek die door media-reportages en politieke framing makkelijk wordt gevoed, maar empirisch weinig hout snijdt. Het is alsof we met een vergrootglas turen naar één verdord blad, terwijl we het boeket negeren dat langzaam verwelkt. Wat zeldzaam is, krijgt alle aandacht – wat structureel faalt, blijft onderbelicht.
Fraude onder uitkeringsgerechtigden wordt geschat rond de 4%
Waarom deze scheefgroei? Omdat fraude verontwaardiging oproept en verontwaardiging verkoopt. Maar emotie is geen beleidscriterium. Meer nog: de politieke prioriteiten schalen niet met de maatschappelijke impact. Er gaan aanzienlijke middelen naar controle, detectie en sancties, terwijl investeringen in outreach, vereenvoudiging van procedures, duidelijke informatie of proactieve ondersteuning relatief schaars blijven. Dat is niet alleen inefficiënt, het ondermijnt ook de legitimiteit van het sociale stelsel zelf.
Vaak luidt het tegenargument dat strenge fraudebestrijding nodig is om het draagvlak voor de sociale zekerheid te behouden. Maar precies daar wringt het. Draagvlak verdampt niet omdat fraude bestaat- het verdampt wanneer mensen die recht hebben op ondersteuning die steun niet krijgen, wanneer het systeem ondoorzichtig en ontoegankelijk aanvoelt en wanneer de sociale zekerheid meer lijkt op een controleapparaat dan op een vangnet. Wantrouwen kweekt geen legitimiteit, toegankelijkheid wel.
Het draagvlak voor de sociale zekerheid verdampt wanneer mensen de steun waarop ze recht hebben niet krijgen
Non-take-up is bovendien geen individueel falen, maar een symptoom van systematische beleidsbarrières. Complexe procedures, ondoorzichtige regelgeving en administratieve rompslomp houden mensen weg van wat hun recht is. Psychologische drempels zoals schaamte, stigma en angst voor controle ontmoedigen aanvragen, zelfs bij wie juridisch volledig in aanmerking komt. Informatie bereikt vaak vooral wie al goed geïnformeerd is. Het resultaat is een systeem dat op papier universeel en rechtvaardig oogt, maar in de praktijk sociaal selectief werkt: wie het meest kwetsbaar is, krijgt het minst toegang. Dat Mattheüseffect is geen ongeluk, maar het voorspelbare gevolg van beleidskeuzes.
Laat ons duidelijk zijn: fraudebestrijding is nodig en legitiem. Een tuin zonder onkruidbeheer wordt inderdaad overwoekerd. Maar een tuin die alleen wordt gewied en nooit wordt gevoed, sterft evenzeer. Een sociale zekerheid die vooral inzet op controle en afschrikking, maar onvoldoende op vereenvoudiging, automatische rechtentoekenning en actieve toeleiding, ondergraaft haar eigen doel. Succesvol sociaal beleid meet zich niet aan het aantal opgespoorde fraudeurs, maar aan het aandeel rechtmatige steun dat effectief terechtkomt bij wie ze nodig heeft.
De politieke agenda blijft vooral gevuld met controles en sancties
De TAKE-studies tonen al jaren aan dat non-take-up een aanzienlijk en structureel probleem is, precies omdat er onvoldoende gericht beleid tegenover staat. Nochtans bestaan er werkbare instrumenten: automatische toekenning van rechten, vereenvoudigde procedures, proactieve communicatie via lokale besturen. Toch blijft de politieke agenda vooral gevuld met controles en sancties. Dat is geen onvermijdelijkheid, maar een keuze.
Laat ons daarom het perspectief omkeren. Wanneer iemand fraudeert, verontrust ons dat — terecht. Maar wanneer iemand recht heeft op hulp en die niet krijgt, verontrust ons dat niet genoeg. Dat is geen morele neutraliteit, maar een politieke blindheid. Het is tijd om onze prioriteiten te spiegelen aan de feiten. Tijd om de sociale zekerheid niet langer te behandelen als een verdachte tuin die voortdurend bewaakt moet worden, maar als een levende ruimte die zorg, vertrouwen en investering vereist. Wie blijft wieden zonder water te geven, moet niet verbaasd zijn wanneer uiteindelijk niets meer bloeit.