Op 24 februari is het vier jaar geleden dat het Russische leger Oekraïne binnenviel. Oekraïners willen dat de oorlog stopt. Maar tegelijk is het geen echte oplossing als je een stuk grondgebied afstaat en er verder niets gebeurt. Dan komt Rusland terug.
"You are all mentally unstable, one way or another," grapt Timothy Snyder op 16 januari op het podium van Bozar in Brussel. "Otherwise you wouldn't be sitting here on a Friday night".
Snyder is een gerenommeerde historicus en denker, professor aan de Yale University in de VS, auteur van baanbrekende boeken zoals "Bloodlands. Europe Between Hitler and Stalin" (2010), "On Tyranny" (2017) en, recenter, "On Freedom" (2024). Allemaal stuk voor stuk beschouwingen die de geschiedenis van Europa en de VS ontleden in een poging het heden te begrijpen en naar de oplossingen voor morgen te zoeken. Deze zoektocht houdt blijkbaar meerderen uit hun slaap: de zaal was volgens de organisatoren binnen een paar dagen uitverkocht. Het gesprek gaat over de VS, Europa, Groenland, het autoritarisme en de vrijheid. De vier jaar durende oorlog in Oekraïne na de grootschalige invasie van Rusland in februari 2022 is daar een belangrijk deel van.
"What will happen to Russia? Will it keep pursuing its imperial ambitions?", wil de presentator weten. Snyder: "It's the last imperial war of Russia only if it loses it. And that"s where you Europeans come in". Er valt een ongemakkelijke stilte in de zaal, de gezichten worden somberder. De luisteraars lijken te bukken onder dit besef en de verantwoordelijkheid die het met zich meebrengt.
Zonnebloemen en watermeloenen
Natuurlijk was ik bij het evenement ook aanwezig. Al woon ik nu ruim 10 jaar in België, blijft mijn geboorteland een belangrijk deel van mijn identiteit uitmaken. Ik volg de ontwikkelingen in de regio op de voet, probeer het grotere plaatje te begrijpen en hou nog dagelijks contact met de oud-landgenoten. Misschien is dat mijn vorm van die "mentale instabiliteit" van Snyder. Gevangen tussen twee werelden in, die van Oekraïne waar ik vandaan kom en die van West-Europa waar ik nu woon, ligt het lot van beide me zeer na aan het hart.
Juist deze dagen spreek ik twee oude vrienden - Dmytro (44) en Jevhen (44). De eerste is econoom en ondernemer, de tweede is jurist van beroep maar zit nu in het leger. We komen alle drie uit Cherson in het zuiden van Oekraïne. In mijn herinneringen aan mijn geboortestreek van voor de grote oorlog strekt een onmetelijk zonovergoten steppelandschap zich langs de kust van de glinsterende Zwarte Zee uit, onder de stolp van een even onmetelijke lichtblauwe hemel. De majestueuze Dnipro-rivier splitst het gebied in tweeën. Als je richting de Krim van de rivier uitrijdt, passeer je enorme velden met tomaten en watermeloenen. De gestreepte vruchten liggen langs de kant van de weg opgestapeld en worden in bulk verkocht. Als je de andere kant op rijdt, richting Odessa, vrolijken de geelbruine zonnebloemkoppen de omgeving op. Je ziet af en toe een auto langs de weg stilstaan: er staat dan iemand in het veld een selfie vlug te maken tegen de achtergrond van deze geïmproviseerde vlag van het land - een blauwe streep boven, een gele onder.
"Wat me dit jaar het meeste aan het landschap opviel," vertelt Dmytro, "zijn de zonnebloemvelden".
Sinds februari 2022 is Zuid-Oekraïne heel anders geworden. "Wat me dit jaar het meeste aan het landschap opviel," vertelt Dmytro, "zijn de zonnebloemvelden". Nadat de Russen de stuwdam van Kachovka hebben opgeblazen en het hele stuwmeer leegliep, is het klimaat veranderd, vindt hij. "Het is hier droger geworden, er waait meer wind. Niet goed voor de zonnebloemen, die zijn dit jaar mislukt". De watermeloenen worden nu trouwens ook elders verbouwd, meer naar het noorden. Het hele plaatje van mijn jeugdherinneringen komt niet meer overeen met de realiteit.
Van modeboetieks naar outlet stores
Van de twee mannen wil ik graag weten hoe het voor hen nu is, vier jaar na het begin van de grootschalige invasie, en hoe ze de toekomst zien. Dmytro had zijn leven lang in Cherson gewoond en gewerkt. Als ondernemer zat hij heel lang in het management van een aantal supermarktketens. Na de bezetting van Cherson door de Russen in maart 2022 stopte hij er even mee. Na de bevrijding van de stad door de Oekraïense troepen in november van datzelfde jaar bleek dat er maar één derde van de inwoners is blijven wonen, de rest was gevlucht of ontvoerd. Nu is er nog minder volk, vertelt Dmytro, je ziet verschillende mensen maar vooral ouderen. Door aanhoudende beschietingen zijn enkele delen van Cherson onleefbaar geworden, zeker voor kinderen die er hun lessen alleen online kunnen volgen en niet buiten kunnen spelen. De stad ligt aan de frontlinie, langs de westelijke oever van de Dnipro, en kan gemakkelijk door de Russen worden geraakt vanuit de oostelijke oever, zelfs met artillerie en goedkopere munitie.
In Cherson volgen kinderen hun lessen online en kunnen ze niet buiten spelen
In de laatste jaren is Dmytro ook verhuisd met zijn gezin naar Odessa. Hij doet Cherson nog maar af en toe aan, vooral om zijn ouders te bezoeken en incidenteel nog wat zaken te doen. Hij werkt nu niet meer voor een supermarkt maar voor een bouwmarktketen. "Het leven gaat in Cherson z'n gangetje maar met minimale voorzieningen", bekent hij. "Als je in Odessa restaurants hebt, heb je hier nog hoogstens eetcafés. In de supermarkt vind je ook nog genoeg basisproducten maar bijvoorbeeld geen delicatessen. Geen merkkledingwinkels meer maar simpele outlet stores. In de bouwmarkten valt het verschil misschien het meest op: men koopt veel platen om kapotte muren en ramen dicht te timmeren maar geen afwerkingsmateriaal meer, men doet voorlopig geen renovaties".
Net als twee jaar geleden laat hij mij het uitzicht vanaf zijn balkon via een videoverbinding zien. Al ken ik die wijk door en door, herken ik niets: het is avond, alles is pikzwart, er is geen straatverlichting als energiebesparingsmaatregel. Ook in Cherson is de energiecentrale meermaals beschoten door de Russen en gedeeltelijk vernield.
Een eigenaardig volkje
Hoe is het nu eigenlijk in Odessa, vraag ik de mannen. Ook eerder, maar nog meer in december van vorig jaar voerde Rusland er bombardementen op de energie- en haveninfrastructuur uit. "Kijk", pakt Dmytro het direct vanuit een economisch invalshoek aan, "de oorlog zoals die nu is draait om de uitputting, vooral op economisch vlak. De frontlinie is min of meer stabiel. Rusland blijft terrein winnen maar in een slakkentempo. Door deze aanvallen probeert Rusland de Oekraïense economie op de knieën te krijgen, de maritieme logistiek lam te leggen. Onze economie ligt trouwens ook al bijna plat. De financiële steun van de EU helpt ons enorm om het hoofd nog boven water te houden". Dmytro vertelt over verschillende gevallen en procedures van hoe de buitenlandse steun in de bouwsector wordt verdeeld om mensen bijvoorbeeld hun kapotte woningen te helpen herstellen.
Jevhen die in Odessa is gestationeerd, legt uit dat de meeste mensen inmiddels hebben geleerd om drones en verschillende raketten op het gehoor te onderscheiden, ze weten nu precies hoeveel tijd ze tussen het begin van het luchtalarm en de effectieve explosie hebben. En of het zin heeft om nog te schuilen want bij ballistische raketten heb je maar 10 seconden de tijd. In het laatste geval blijven ze dan maar hun koffie drinken. "Het is een eigenaardig volkje, die inwoners van Odessa", valt Dmytro bij. "Als het luchtalarm loeit of er weer stroom uitvalt, maken ze zich er minder druk om dat het oorlog is maar beginnen ze ruzie te maken over de praktische problemen, zoals het vrijmaken van een weg of zo, dat het niet efficiënt genoeg wordt opgelost".
"Men reageert verschillend op de bombardementen", vertelt Jevhen. "Sommigen panikeren, dat komt ook voor hoor. Anderen niet. Dat hangt echt van je persoonlijkheid af. Wat je veel ziet, is dat mensen nu een acuter besef hebben dat het allemaal opeens afgelopen kan zijn. Ze proberen daarom nu al dingen te doen die ze altijd hebben willen doen. Het probleem is alleen dat je leven nu totaal onvoorspelbaar is geworden. Je gaat naar de film en je weet niet eens of je die helemaal zal uitkijken: misschien is er weer een luchtaanval en moet je naar de kelder."
Gewenning
Ik probeer me in te beelden hoe ik aan mijn koffie zou blijven zitten onder het geloei van het luchtalarm. Blijkbaar went het. Het went blijkbaar ook dat er dagelijks in steden vol gewone burgers bombardementen plaatsvinden, dat er dagelijks weer iemand doodgaat en dat je dat niet meer zo ter harte neemt want het is inmiddels zo gewoon. Je went er ook aan dat je zelf op elk moment van de dag kan sterven. Wat doet dat met je?
Iedereen is eraan gewend dat er elke dag maar iets vreselijks gebeurt. Hup, klaar, volgend nieuwsitem
Ook in België merk ik dat gewenningsproces: iedereen is eraan gewend dat er nu eenmaal oorlog in Oekraïne gaande is en dat er elke dag maar iets vreselijks gebeurt. Hup, klaar, volgend nieuwsitem. In de nacht van 8 op 9 januari 2026 vuurde Rusland 242 kamikaze drones en 26 raketten op Oekraïne af. De helft van de hoofdstad Kiev met 3 miljoen inwoners kwam zonder stroom, water en verwarming bij temperaturen van -19°C te zitten. Unicef sloeg alarm: door zware onderkoeling was de situatie nog een week later "levensbedreigend" voor veel kinderen, in Kiev alleen hadden er 470.000 hulp nodig. Stel je de stad Antwerpen min stadsdeel Deurne voor en dan heb je dat aantal mensen voor ogen. Beeld je in dat het allemaal kinderen zijn die zonder stroom en verwarming bij -19°C komen te zitten. Met hun mama's en papa's en buren erbij loopt dit getal tot 1,65 miljoen personen op dat Unicef meldt. Enige opschudding naast de korte berichten in de grootste media? Neen. Maar wat doet dat met je "mentale stabiliteit" als Europeaan? Met je waarden en met waar je voor staat?
Versnipperen en verbranden
Voor het begin van de Russisch-Oekraïense oorlog in 2014 doceerde Jevhen eerst aan een hogeschool in Cherson. Later werd hij ondernemer en deed hij zaken in onroerend goed. Nog later werd hij jurist bij een lokale overheid. "Weet je wat ik op de eerste dag van de grote invasie aan het doen was? Ik stond met mijn collega's documenten te versnipperen en te verbranden. We waren totaal niet voorbereid op een aanval. Niemand kon het geloven".
Dat ongeloof staat me ook nog heel helder voor de geest. Bij ons in het zuiden sprak iedereen toch ook Russisch? De Russen kwamen toch ook bij ons aan de Zwarte Zeekust hun vakanties vieren en werden hartelijk verwelkomd? Hoe kunnen ze ons zoiets afschuwelijks aandoen? "Ik heb besloten dat ik zo niet verder kon nadat ik twee maanden onder de bezetter heb gewoond. Ik kreeg tranen in mijn ogen bij het zien van de Russische militaire voertuigen op het centrale plein. Alles wat ik hier in de stad had opgebouwd, bleek opeens niets waard. Sommige van mijn vrienden en bekenden werden ontvoerd en op een gruwelijke wijze gefolterd. Ik voelde zo'n verontwaardiging, er was zoveel onrecht gebeurd. Ik wilde niet als een hond, ongewapend, worden doodgeschoten. Dus ik vertrok, ging door de vernederende procedures bij 38 controleposten om de frontlinie over te steken, en toen was ik in West-Oekraïne, en 2 dagen later meldde ik me bij een militair rekruteringskantoor aan".
Je grootste illusie
"Of de rekruten genoeg getraind werden? Ja en nee", vervolgt Jevhen. "Het is achteraf altijd makkelijk om iemand te veroordelen maar toen moest er onder extreme omstandigheden gehandeld worden. Onder andere doordat ik eerder dienstplicht vervulde, beschikte ik over enige militaire basisvaardigheden. Maar deze oorlog is zo anders en evolueert zo snel dat je je er onmogelijk goed genoeg op kan voorbereiden. Je leert het al doende. Eigenlijk kun je je op geen enkele oorlog goed genoeg voorbereiden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het ook niet anders. Als je denkt dat je klaar bent voor een oorlog, is het je grootste illusie. Niemand, zelfs als je over de modernste wapens beschikt, is klaar voor een oorlog".
Ik praat met Jevhen als hij voor het eerst sinds 3,5 jaar met verlof is. Hij zit enkele dagen bij zijn vader in Bremen. "Als ik naar de Duitsers om me heen kijk, zie ik mensen die gewoon leven en deze problemen niet hebben. Hopelijk leren ze die ook nooit kennen. Maar dan moet je Oekraïners blijven steunen. Oorlogsmoeheid is zo'n absurd begrip bedacht door mensen die in veiligheid zitten. In de situatie waarin we nu in Europa leven, kun je je niet veroorloven om oorlogsmoe te zijn. Want dan ben je dood. Als je het opgeeft, als Rusland nu niet wordt gestopt, zal het over Europa heen walsen. De Baltische Staten, Polen zijn de volgende. De Europeanen zullen het zonder onze expertise niet redden, denk maar aan hoe de Polen reageerden op de schendingen van hun luchtruim door de Russische drones. Dat kan en moet efficiënter. We krijgen het alleen samen voor elkaar. Mijn kameraden volgen nog soms NAVO-trainingen maar het zijn juist westerse militairen die van hen graag over de praktijk willen horen. Wat wij dan van de NAVO-militairen vooral willen leren, is hoe ze bepaalde westerse wapens bedienen".
"Sommigen zeggen dat ze niet geboren zijn om oorlog te voeren. Ik dan wel?"
Als militair bekijkt Jevhen wat hij in Duitsland ziet vanuit een eigen invalshoek. "Ik heb hier al zo veel Oekraïense mannen van dienstplichtige leeftijd gezien die ook nog een uitkering van de Duitse staat krijgen. Tegelijkertijd kampen wij bij het Oekraïense leger met een tekort aan manschappen. Hoe kan dat? Ik hoop dat onze partners merken dat hier iets niet klopt. Deze mannen vergeten soms dat ze niet alleen rechten maar ook plichten hebben, zoals de plicht om je land te verdedigen. Sommigen zeggen dat ze niet geboren zijn om oorlog te voeren. Ik dan wel?"
Partners
Zijn er dan mensen of volkeren of landen die geboren zijn om oorlog te voeren? Bestaat zoiets? Ik twijfel even. Terwijl ik nog nadenk, heeft Dmytro het al over de internationale samenwerking. Over het algemeen is hij er positief over, zeker op economisch vlak. Oekraïne kan er als land niet dankbaar genoeg voor zijn, vindt hij. Alleen Hongarije en Slowakije met hun anti-Oekraïense stemmen roepen soms irritatie op. Jevhen is terughoudender: "Sinds Trump regeert, is het moeilijker geworden om een buitenlandse partner als per definitie betrouwbaar te beschouwen. We waarderen de steun en hopen daarop. Maar we hebben al veel gezien. Stel dat de buitenlandse steun wegvalt, wat dan? We zullen blijven doorvechten, we hebben simpelweg geen keus".
Hij reageert geprikkeld als het over het jongste vredesakkoord gaat en vooral over de optie om Oekraïens grondgebied aan Rusland af te staan. "Waarom vechten we deze oorlog dan uit? Om de wereldorde die na de Tweede Wereldoorlog door de bevrijdde wereld werd afgesproken, te verdedigen. Er is toen besloten dat grenzen onschendbaar zouden zijn. Daarmee bezegelden de grootmachten de vrede. Juist daarvoor vechten mijn kameraden en ik: om in vrede te leven op basis van goede afspraken." Ik hoor de jurist in Jevhen spreken, hij weet waar hij het over heeft.
"Het is toch onmogelijk dat onze partners ooit de grenzen onschendbaar hebben verklaard en nu proberen Oekraïne te dwingen om zijn gebied af te staan. Beeld je maar in dat je je eigen gebied afstaat: de door Rusland bezette gebieden in de Donbas-regio zijn qua oppervlakte bijna twee keer zo groot als heel België. Als je Oekraïne vraagt om de hele Donbas-regio af te staan, dan is de oppervlakte ervan iets minder dan België en Nederland samen. Om het nog aanschouwelijker te maken: ongeveer 1/5 van het Oekraïense grondgebied is nu bezet. Zouden de Belgen bereid zijn om Oost- en West-Vlaanderen, 1/5 van hun grondgebied, aan zeg maar Engeland bij een gewapend conflict af te staan? Ik vind dat er heel makkelijk over wordt gesproken. Ten eerste is dit volstrekt illegaal en tegen het internationale recht, en ten tweede, wat doe je met de mensen die er wonen? Met de mensen die voor hen gevochten hebben en gesneuveld zijn of hun ledematen hebben verloren?"
"Een gebied afstaan, hoe vertel je dat aan de mensen die er wonen?"
Dmytro heeft nog een bedenking: "Een gebied afstaan, hoe vertel je dat aan de mensen die er wonen? Het is hun huis, misschien de plek waar ze hun kracht uit halen. Moeten ze weg uit hun huizen? Of moeten we ze vertellen dat we ze als Oekraïners niet meer hoeven? Laten we ze vallen?" Zelf denk ik aan de goelags en aan die velen die de Sovjet-bezetting aan den lijve hebben ondervonden. Ook over deze nieuwe Russische oorlog in Oekraïne publiceert de VN regelmatig rapporten over folteringen van burgers in bezette gebieden. Dat wens je niemand toe.
Maar Dmytro is nog niet klaar: "Bovendien, en dat is bekend, Rusland is niet te vertrouwen: je staat vandaag Donbas af en morgen komt het terug om nog iets af te pakken. De overeenkomsten met Rusland zijn het papier niet waard waarop ze zijn opgesteld." Het heeft simpelweg geen zin.
Einde van de oorlog
Het duurt allemaal zo lang, vinden beide mannen. Ik vraag nog, wat zou voor jou het einde van de oorlog zijn? Jevhen: "Als dit allemaal stopt. Als iedereen naar huis gaat. En als het een beetje rechtvaardig wordt afgehandeld". Dmytro: "Het is geen echte oplossing als je een stuk grondgebied afstaat en er verder niets gebeurt. Dan komt Rusland terug. Rusland zal alleen ophouden om een dreiging te vormen als het uiteenvalt, als het geen imperium meer is".