Europa draagt via macro-economische stromen al decennialang méér bij aan de Amerikaanse defensiemacht dan het Witte Huis wil toegeven.
“Als ze niet betalen, ga ik ze niet verdedigen.” Met deze rechttoe-rechtaan redenering gooit Donald Trump sinds de start van zijn tweede ambtstermijn de knuppel in het Europese NAVO-hoenderhok. Want zeg nu zelf: ondanks de stijgende geopolitieke spanningen, investeert Europa maar beschamend weinig in haar defensie. Maar is dat wel zo?
Facts en figures
Cijfers van het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) leren ons dat de gemiddelde defensie-inspanningen van de West-Europese NAVO-lidstaten van het eerste uur vandaag een schamele 1,63% van het bbp bedragen. In de jaren 1970-1980 was dat nog rond de 2%. Een absoluut dieptepunt bereikten de Europese NAVO-landen in de jaren 2010-2015 met 1,2%.
De defensie-inspanningen van de VS zijn vandaag de laagste sinds WOII
In diezelfde periode zien we een andere evolutie bij de grote Amerikaanse NAVO-broer. Cijfers van het Office of Management and Budget tonen dat de defensie-inspanningen van de VS daalden van meer dan 10% van het bbp tijdens de Vietnamoorlog, tot 7% in de jaren 1970 en 1980, 5% in de jaren 1990 en vervolgens 4% en minder in de 21ste eeuw. De defensie-inspanningen van de VS zijn vandaag de laagste sinds WOII. Daar waar in de 20ste eeuw de defensie-uitgaven van de VS het drievoudige bedroegen t.o.v. de gemiddelde Europese bondgenoot, is dit nu nog maar dubbel zo veel. Dus ook de VS heeft zich de laatste tijd een groot vredesdividend veroorloofd.
Defensie-inspanningen worden opgedreven
Maar in de huidige gevaarlijke wereldwanorde is less niet meer more, althans wat defensie betreft. Vandaar dat de Europese NAVO-lidstaten zich ertoe verbonden hebben de defensie-inspanningen met 3% van het bbp opnieuw op het niveau te brengen van de heetste Koude Oorlogdagen en zelfs tot 5% van het bbp, rekening houdend met veiligheidsgerelateerde inspanningen. Dit zal de defensie-inspanning van de Europese NAVO-lidstaten en de VS voor het eerst op een gelijk niveau brengen sinds het ontstaan van het bondgenootschap.
Het klopt niet dat Europa van een vredesdividend heeft genoten op de rug van de VS
Het beeld van Europa die te weinig defensie-inspanningen doet, moeten we dus al een eerste keer bijstellen. Het klopt niet dat Europa van een vredesdividend heeft genoten op de rug van de VS. De VS hebben zich eveneens zo’n dividend veroorloofd. Met het recente akkoord hebben de Europese NAVO-lidstaten zich ertoe verbonden om niet alleen hun vredesdividend op te geven maar ook terug te keren naar een bewapeningsinspanning zoals in de jaren 1960, wat niet van de VS gezegd kan worden.
Vergeet de onrechtstreekse defensie-uitgaven niet
Bovendien kunnen we argumenteren dat de Europese defensie-inspanningen historisch worden onderschat, omdat er geen rekening wordt gehouden met hetgeen we kunnen bestempelen als onrechtstreekse defensie-uitgaven. We hebben het dan over defensie-inspanningen van de VS die door Europese financiering mogelijk gemaakt worden.
Defensie-inspanningen van de VS worden door Europese financiering mogelijk gemaakt
We komen hiermee op het raakvlak van (macro-)economie en defensie. Economisch zijn de VS sinds jaar en dag onder meer gekend voor een deficit op hun handelsbalans. Dit deficit is ontstaan in de jaren 1960 en bedraagt ondertussen 900 miljard dollar. In het begin hadden vooral Japan en (West-)Duitsland een internationaal handelsoverschot. Vanaf 1984 heeft Europa als geheel (de EU) een overschot op haar handel met de VS. Vandaag geldt dit voor ongeveer elke EU-lidstaat individueel. Alleen Nederland en België zijn merkwaardige uitzonderingen. Daar zit de centrale rol die Rotterdam en Antwerpen spelen in de trans-Atlantische handel voor de ganse EU wellicht voor iets tussen. In 2024 bedroeg het globale handelsoverschot van de EU (waarvan vandaag bijna alle lidstaten ook NAVO-leden zijn) met de VS ongeveer 235 miljard dollar.
Maar wat is er dan gebeurd met die tientallen tot honderden miljarden dollars die sinds 1984 van de EU naar de VS vloeiden? Betekende dit een bonus voor de economische groei van de EU?
Vandaag vertegenwoordigt Europa bijna 50% van de totale buitenlandse beleggingen in de VS
Vergelijken we de groeiprestaties op lange termijn van de VS en de EU, dan zijn hiervoor geen aanwijzingen: sinds het midden van de jaren 1980 zijn de VS systematisch sneller gegroeid dan de EU. Wat we wel zien, is dat - samen met het handelsoverschot van de EU ten opzichte van de VS - de Europese beleggingen in de VS sterk zijn gegroeid. Vandaag vertegenwoordigt de Europese Economische Ruimte en het VK (‘Europa’) bijna 50% van de totale buitenlandse beleggingen in de VS. Beleggingen nemen natuurlijk heel verschillende vormen aan, maar degene die ons hier het meest interesseren, zijn de zogenaamde treasury bonds. Dat zijn overheidsobligaties die onder meer worden uitgegeven om (u raadt het al) … Amerikaanse defensie-uitgaven te financieren. Van de treasury bonds in buitenlandse handen, zijn er veel die toebehoren aan Europa. Volgens cijfers van het Department of the Treasury hebben de Europese landen nooit minder dan 20% van de overheidsobligaties in handen en meestal zelfs een derde tot meer. Voor 2024 is er zelfs sprake van een Europees aandeel van 35%.
Nemen we dit samen met het aandeel van Japan, de grootste Aziatische bondgenoot van de VS, dan komen we bijna tot een aandeel van 50% van de VS-overheidsobligaties in buitenlandse handen, die vandaag zelf zo'n 20% uitmaken van de totale VS-overheidsschuld. Kortom, de NAVO-bondgenoten van de VS nemen de helft van de VS-overheidsschuld in buitenlandse handen voor hun rekening.
De NAVO-bondgenoten nemen de helft van de VS-overheidsschuld in buitenlandse handen voor hun rekening
Natuurlijk betreft dit macro-economische correlaten zonder dat er sprake is van een rechtstreeks verband (dat via vele en verschillende economische partijen gaat en niet de overheden). Er zijn ook andere motieven die meespelen bij buitenlandse beleggingen en het totaal van de beleggingen bedraagt een veelvoud van het jaarlijks handelsbalansoverschot (wat logisch is, vermits het eerste een stockvariabele is en het tweede een flow). Maar de belangrijke vaststelling blijft overeind: het aandeel van Europa (en Japan) is sinds vijf decennia aanzienlijk in het totaal van de buitenlandse beleggingen in de VS en de overheidsobligaties in het bijzonder. Dat wijst op een belangrijke inspanning in de financiering van de VS-overheidsuitgaven door haar Europese en Aziatische bondgenoten.
Tijd voor Europese beleggingsproducten
Onrechtstreekse financiering van defensie-uitgaven lijkt op het eerste gezicht misschien wat raar en contra-intuïtief. Maar binnen het kader van een politiek en militair bondgenootschap zoals de NAVO is het zeer logisch dat de bondgenoten naar specialisatievoordelen streven en dus in eerste instantie de uitbouw van de sterkste defensiemacht ondersteunen waar de eigen strategie wordt op afgestemd of ondergeschikt aan gemaakt.
Nu Trump de trans-Atlantische band heel anders invult, kan het de Europese beleggers overtuigen minder in Amerikaanse obligaties te investeren
Nu Trump de trans-Atlantische band heel anders invult en Europa een autonome defensiestrategie moet ontwikkelen, kan het de (Europese) beleggers overtuigen minder in Amerikaanse obligaties te investeren. Gezien het huidige economische en monetaire beleid van de VS, is daarvoor misschien niet zoveel nodig. Enkel een beleggingsproduct op Europese schaal, vlot verhandelbaar op een Europese kapitaalmarkt, zoals aanbevolen in het Draghi-rapport.