De zaak-Vandermeersch: de prijs van de AI-gok

Onoordeelkundig gebruik van AI door mediaprominent Peter Vandermeersch veroorzaakte in brede kringen een siddering. Zo diep in de journalistiek zijn machines blijkbaar al doorgedrongen, was de pijnlijke vaststelling. En zo driest is hun desinformerende impact. Na de ophef, is het tijd om lessen te trekken uit het mistasten. Dat wil zeggen: iedereen terug met de voetjes op de begane grond, journalisten én mediamanagers. En ons dringend bekwamen in AI-geletterdheid.

Onbestaande citaten

Zodra AI het toelaat schaf ik de eindredactie af, zo orakelde Peter Vandermeersch enkele maanden geleden nog in De Morgen. "Mijn hart bloedt wanneer ik eindredacteurs tijd zie steken in dingen waarvan ik als uitgever denk: dat kan een machine ook."

Zodra AI het toelaat schaf ik de eindredactie af, zo orakelde Peter Vandermeersch

Alvast in zijn geval bleek de machine het niet te kunnen. Vandermeersch schreef sinds oktober voor uitgeefgroep Mediahuis blogs als fellow Journalism & Society - zeg maar expert in die dingen. Die blogs belichtten onder meer de kansen maar ook de risico's van AI voor nieuwsmedia en journalisten. Dat duurde tot een Nederlandse freelancejournalist er medio maart op uit kwam dat Vandermeersch zelf nogal royaal maar ook kritiekloos gebruik had gemaakt van AI.

De analyse van freelance journalist Menno van den Bos bracht tientallen onbestaande of onjuiste citaten aan het licht, opgenomen in 15 van de 53 blogposts die Vandermeersch schreef. Die trok meteen het boetekleed aan, ook al omdat hij na het inzien van zijn blunders daar niet meteen transparant over was geweest. Mediahuis van zijn kant schorste ogenblikkelijk de samenwerking met zijn fellow Journalism & Society.

Reeds veel AI-content

Case closed dus? Best niet, want om een geïsoleerd geval gaat het geenszins. Mensen in het algemeen maken almaar meer gebruik van chatbots om aan informatie te geraken en zelf info te verspreiden, zo leert de jongste Digimeter. En ook journalisten en nieuwsmedia maken gretig gebruik van de nieuwe mogelijkheden, stelde de vakgroep Communicatiewetenschappen van de UGent kort geleden ook voor Vlaanderen vast.

De nieuwe AI-tools komen veel journalisten dan ook goed uit. Ze helpen hen om dikke rapporten snel door te ploegen en samen te vatten in handige bullet points. Interviews uitschrijven kan nu sneller met Whisper of GoodTape. Met DeepL lukt vertaalwerk beter. En voor research en onderzoeksjournalistiek biedt AI eveneens interessante perspectieven. Technobashing is dus niet op de plaats. De technologie is er, hier en daar levert ze wel degelijk meerwaarde en het zit er aan te komen dat die op termijn nog merkelijk zal toenemen.

Almaar meer wordt AI ook voor eigenlijk redactioneel werk ingezet

Maar almaar meer wordt AI ook voor eigenlijk redactioneel werk ingezet. Het geautomatiseerd genereren van klikbare titels en intro's bijvoorbeeld. Of het geprogrammeerde dispatchen van nieuwsberichten over de diverse distributieplatformen. Tekst wordt vandaag met een klik omgezet naar audio of zelfs video, en een digitale handomdraai volstaat voor het omgekeerde. Intussen draaien de grote Vlaamse nieuwsmediahuizen hun hand niet meer om voor de volledig geautomatiseerde productie van onder meer sportverslaggeving ('minder belangrijke sportverslaggeving', luidt het excuus). Zelfs het publiceren van met AI gegenereerd beeldmateriaal is er af toe bij.

Het is hier dat de zaken fors fout kunnen lopen, bevestigt de zaak-Vandermeersch. Wanneer (ook) journalisten kritiekloos op ChatGPT en Gemini gaan vertrouwen, vliegen ze onvermijdelijk uit de bocht. AI-content zomaar overnemen als nieuwsbericht of citaat, moet ooit eindigen in de gracht.

Waarom gaan journalisten hier zo ver mee?

Blijft de vraag waarom (ook) journalisten dan toch zo verregaand meegaan in het AI-verhaal.

Een naïef geloof in een door techno-optimisten opgepompte AI-cultus is een mogelijke verklaring. Ook al gelden hier voor journalisten verzwarende omstandigheden: zij mogen verondersteld worden bij de eersten te zijn om de risico's van de technologie in te zien. Ook Vandermeersch had als expert beter moeten weten.

Dan ligt een andere verklaring voor het foute gebruik van AI in de journalistiek meer voor de hand, en dat is botte gemakzucht. Ook journalisten hebben een luie kant. Wie houdt er nu van dat nieuwe boek van De Wever of een dik rapport van het Rekenhof te doorworstelen als ChatGPT of Gemini zo een samenvatting in tien punten klaar hebben voor je?

Maar nog een andere factor is relevant, en dat is de grote werkdruk in de journalistiek. Dat was altijd al een issue, en de exploderende informatiebiotoop middenin een doldraaiende wereld versterkt die vandaag nog. Dat gaat gepaard met toenemende verwachtingen vanwege mediamanagers en redactiechefs. Zij voeren de productiviteitsdruk op hun journalisten systematisch op. AI is daarbij de toverstok die al hun ambities waarmaakt.

Mediamanagers en redactiechefs voeren de productiviteitsdruk systematisch op

Soms is de bedrijfsdruk om AI te gebruiken heel direct. Dat was bijvoorbeeld het geval toen uitgever Ventures Media AI inzette om honderden artikelen te fabriceren - onder fictieve journalistennamen - voor zijn magazines Elle, Marie Claire en Forbes. Een fact check van de VRT onthulde de kuiperij.

Maar mediabedrijven voeren de AI-druk op hun redacties ook minder uitgesproken op. Ze investeren tonnen geld in nieuwe technologie, betalen zich rot aan IT'ers en creëren zo een AI-cultuur op de redactievloer waar niemand aan ontsnapt. Voorzichtig blijven ze wel: veel journalisten zijn tot dusver niet formeel ontslagen wegens de introductie van AI. Maar informeel maken mediabazen maar al te duidelijk dat al die nieuwe mooie tools op termijn toch minder volk op de redacties zullen mogelijk maken. En voor wie vandaag toch te veel AI-reserves zou hebben: een pak mogelijke vervangers staat zo klaar.

AI-geletterdheid

Voor journalisten zit er dan ook weinig anders op dan mee te stappen in de AI-race. Ondanks de kille automatisering van hun in essentie heel menselijke vak. Ondanks de gevaren en risico's die er zijn. Het inzetten van AI wordt dan een verplichte gok: ze moeten het gebruiken, maar zonder zeker te zijn van de kwaliteit van het resultaat. Tragisch genoeg is de inzet van die loterij substantieel. Ze betreft nu eenmaal niets minder dan de betrouwbaarheid - en dus de toekomst zelf - van de journalistiek.

De remedie zal meer moeten zijn dan wat mooie woorden over AI-gebruik in journalistieke codes en redactiestatuten. Het veronderstelt een sectorale en bedrijfscultuur waarin journalisten en mediabazen zich meer dan vandaag bewust zijn van de beperkingen en risico's van AI voor de journalistiek. Een cultuur waarin AI-geletterdheid voorop staat. Die geletterdheid kan enkel worden verkregen met doorgedreven vorming en permanente bijscholing, in journalistenopleidingen en mediabedrijven.

AI-geletterdheid krijg je door doorgedreven vorming en permanente bijscholing

Parallel daarmee moet de sector ruimte blijven bieden aan autoregulering en zelfkritiek. Zoals freelancejournalist Menno van den Bos met zijn prima research het AI-mistasten van Peter Vandermeersch kon blootleggen. In NRC dan nog, een Mediahuiskrant waar Vandermeersch nota bene zelf hoofdredacteur van is geweest. En met als uitloper dat Mediahuis-CEO Gert Ysebaert moeilijk anders kon dan zijn oude gabber Peter Vandermeersch als fellow Journalism & Society publiekelijk de wacht aan te zeggen. Aan de zaak-Vandermeersch zitten ook goede kanten.