Er wordt heel wat mist gespuit over hoe rechters omspringen met het standstill-beginsel, dat sociaaleconomische en ecologische grondrechten beschermt. Wat daaronder verborgen ligt, is een overheid die niet zorgt en die niet zorgvuldig is.
Dit is hoe het werkt. Je spuit mist om een weerhaak in twijfel te trekken. Dat geeft een excuus om die weerhaak zelf aan te pakken. Zo'n weerhaak is artikel 23 van de Grondwet, dat sociaaleconomische, culturele en ecologische grondrechten neerlegt om een menswaardig leven te kunnen leiden. Het houdt een standstill-beginsel in: je mag de bescherming van die rechten niet in aanzienlijke mate terugdraaien, tenzij dat verantwoord is voor een reden van algemeen belang. Een hof van linkse activisten maakt daarmee elke hervorming onmogelijk, zo klinkt het verwijt. Noodzakelijke hervormingen, om onze financiën op orde te krijgen en onze sociale zekerheid betaalbaar te houden. En trouwens, zegt men dan, sociaaleconomische rechten zijn geen grondrechten, niet echt, niet in dezelfde mate. En dus moet dat artikel weg, of moet het parlement arresten kunnen overstemmen, en in elk geval moet de rechter zich terugtrekken. Onder het mom dat het evenwicht scheef zit, en dat méér democratie, minder rechtsstaat impliceert.
Zo wordt mist verspreid. Sander Loones liet de ballon op, een jaar of drie geleden. N-VA kopieerde dat in haar verkiezingsprogramma. Conservatieve stemmen zetten het kracht bij in boeken en opiniebijdragen. De Gemengde Commissie Vergunningen herhaalde het in haar eindrapport. Het Vlaams Parlement buigt zich over een voorstel van resolutie dat aandringt op herziening van dat artikel 23. Anders diende een voorstel in tot herziening van artikel 23 - en wel meteen, door een procedureel trucje, zodat het niet door het scharnier moet dat de Grondwet bedacht, waar verkiezingen moeten zorgen voor inspraak. CD&V sloot zich daarbij aan met een gelijkaardig voorstel.
Een factcheck
Mist blijft lang hangen. Het vergt veel werk om haar weg te krijgen. 185 arresten vonden we, waarin het Grondwettelijk Hof zich uitspreekt over dat standstill-beginsel. Daaruit blijkt dat de zetel van rechters bijna steeds de coalitie weerspiegelt, met rechters van linkse en rechtse strekking, progressieven en conservatieven. Geen stelletje linkse activisten, dus, dat haaks tegenover de regering staat.
In 25 jaar tijd hield het Hof de wetgever slechts 20 keer tegen vanwege het standstill-beginsel
Wat nog blijkt: dat hervormingen nog heel goed mogelijk zijn, ook om budgettaire redenen. Onze regering mag besparen op rustpensioenen of tewerkstellingssteun, een indexsprong doorvoeren, of leefloon afhankelijk stellen van een integratietraject, ook als dat aanzienlijk minder bescherming biedt. En ook als het om ruimtelijke ordening en vergunningen gaat, is het Hof toegeeflijk - anders dan wat de Commissie Vergunningen ons voorhoudt. In 25 jaar tijd hield het Hof de wetgever slechts 20 keer tegen vanwege het standstill-beginsel. Als dat gebeurde, dan was het voornamelijk omdat de wetgever zijn werk niet deed: omdat hij geen cijfers had of niet kon aantonen dat zijn maatregel wel degelijk bijdroeg tot het doel dat hij vooropstelde.
We zien ook wat er gebeurt wanneer sociale bescherming en vreemdelingen samenkomen: dan is er significant méér kans op een schending. Vooral wanneer de wetgever vreemdelingen uitsluit van sociale bescherming, is die wetgeving nièt gebaseerd op cijfers of studies en houdt ze géén verband met het doel dat de wetgever ons voorhoudt. Het Hof verhindert ons de sociale zekerheid financieel gezond te houden, roept men, maar die maatregelen dragen daar helemaal niet aan bij.
Wat de discussie verbergt
Dat is dan wat men bedoelt met een scheef evenwicht. Dat de regering ongestoord een agenda moet kunnen uitvoeren die de meest kwetsbare mensen in onze samenleving treft.
Het blijft niet bij vreemdelingen. De mist die men spuit is ook bedoeld om het Hof te muilkorven wanneer het straks oordeelt over beleid dat iedereen treft. De Raad van State liet zich al kritisch uit over de pensioenhervorming. Hij stelde een aanzienlijke achteruitgang vast die niet gestaafd werd door objectieve gegevens.
Al wat het standstill-beginstel vraagt, is een zorg voor kwetsbare personen
Het standstill-beginsel laat wel de beperking toe van de werkloosheidsuitkering in de tijd, zei de Raad in datzelfde advies. Wat alweer bevestigt: het standstill-beginsel staat niet in de weg van drastische hervormingen of conservatief beleid. Al wat het vraagt, is een zorg voor kwetsbare personen. En verantwoord beleid, van een zorgvuldige overheid, die steunt op feiten en cijfers.
Een beetje erbarmen met onze politici is nodig. We verwachten te veel van hen. Dat ze de klimaatcrisis bedwingen, migratie uit de hele wereld onder controle houden, onze bedrijven competitief maken, armoede uit de wereld helpen, de begroting op orde stellen en onze koopkracht bewaken. Dat alles en nog veel meer en alles tegelijk. En bovenal: het mag geen pijn doen.
Precies daarom staan ze er niet alleen voor. Wie zo'n enorme verantwoordelijkheid draagt, zo zou je denken, wil zich omringen met knappe koppen, steunen op data en wetenschap, weten wat leeft, inzicht krijgen in de gevolgen van mogelijk beleid. Maar deze overheid vaart blind en wil niet leren. Ze jaagt adviesorganen op met spoedtermijnen en klaagt dan over hun kwaliteit. Ze legt adviezen opzij, maakt beleid zonder dialoog, weegt geen alternatieven af, bekommert zich niet om wat haar wetten teweeg brengen. Maatregelen die niet goed voorbereid werden, hebben significant méér kans om onderuit te gaan bij het Grondwettelijk Hof, zo stelde een studie al eerder vast. Maar liever schieten onze bewindvoerders op rechters die de overheid vragen om zorgvuldig te zijn. Liever zetten ze opzij wie niet zegt wat ze graag horen.
Dat is wat blootligt wanneer de mist opklaart.