PVDA als duiventil: waarom mandatarissen en leden blijven vertrekken

Sinds 2008, het jaar van haar partijvernieuwing, hebben minstens twaalf verkozen PVDA-PTB-mandatarissen met hun partij gebroken. Het ging vooral om lokale mandatarissen, voornamelijk in Brussel en Wallonië maar ook in Vlaanderen. Sommigen gingen verder als onafhankelijke, anderen stapten over naar een andere partij. Recent verliet een vierde bovenlokale mandataris de partij: twee zetelen vandaag als onafhankelijke, één werd lid van MR en één van PS. Ook onder gewone leden is het verloop groot.

Hoewel PVDA-PTB een unitaire partij is die in heel België actief is en, afhankelijk van het kiescollege, opereert onder de naam PVDA of PTB, spreken we hier verder over PVDA - ook wanneer het Franstalig België betreft.

Stagnatie leden

Volgens een partijdocument uit 2021 verlaten op vijf nieuwe leden er na enige tijd vier de partij. Er zijn weinig aanwijzingen dat dit vandaag wezenlijk anders is. De sterke ledengroei tussen 2008 en 2020 - gemiddeld ongeveer 1.000 nieuwe leden per jaar - is sinds 2023 duidelijk afgezwakt. Tussen 2024 en 2025 groeide het ledenaantal met slechts 500 aan tot 25.500, ondanks het verkiezingsjaar 2024.

Die stagnatie hangt samen met de wens om intern nog sterker als een strak georganiseerde, leninistische partij te functioneren. Door de rekrutering, omkadering en vorming van leden te versterken, wil men het verloop beperken en de partijtrouw vergroten. Ook blijkt uit hetzelfde congresdocument dat in 2021 slechts 12,5% van de leden georganiseerd was in één van de ongeveer vierhonderd basiseenheden van de partij - vroeger 'cellen' genoemd. De eerder geformuleerde doelstelling van 27% georganiseerde leden tegen 2020 werd dus bij lange na niet gehaald.

De breuk van Jori Dupont

Ook heel wat mandatarissen verlaten de partij - al dan niet gevolgd door een overstap naar een andere partij. Dat is natuurlijk geen exclusief PVDA-fenomeen. Partijdefectie komt ook elders voor. In België gebeurt dat volgens politicologen wel minder vaak, onder meer door de relatief sterke partijdiscipline. Des te opmerkelijker is het dat een partij die bekendstaat om haar strak centralisme en interne discipline er toch relatief vaak mee te maken krijgt.

De meest recente breuk betreft het Waalse parlementslid Jori Dupont. De 41-jarige informaticus uit Doornik was bijna dertien jaar partijlid, grotendeels als militant. Dat is het op één na hoogste niveau van engagement binnen PVDA; het hoogste is dat van kaderlid. Elk niveau van lidmaatschap gaat gepaard met specifieke rechten en plichten. Voor kaderleden gelden de strengste voorwaarden, ook financieel.

Dupont zetelde sinds 2019 in het Waals Parlement. Begin maart verliet hij de partij en zetelt sindsdien als onafhankelijke, zowel in het Waals Parlement als in dat van de Fédération Wallonie-Bruxelles.

In tegenstelling tot de meeste ex-PVDA'ers lichtte Dupont zijn vertrek uitvoerig toe in een bericht op Substack. Volgens hem hanteert de partij nog altijd denkbeelden en praktijken die teruggaan tot vóór de zogenaamde partijvernieuwing in 2008. Die vernieuwing was volgens sommige waarnemers, onder wie ULB-politicoloog Pascal Delwit, vooral communicatief.

Het debat over die vernieuwing raakt aan de vraag in welke mate de partij haar vroegere opvattingen werkelijk heeft losgelaten. In zijn blogpost verwijst Dupont bijvoorbeeld naar de kwestie van erfenissen. Hoewel in 2023 in La Libre werd verklaard dat de verplichting om een nalatenschap aan de partij over te dragen niet langer bestond, zou de partij volgens hem ideologische druk blijven uitoefenen op militanten en kaders om afstand te doen van hun erfenis. Sommigen verwijzen ook naar de oude regel dat militanten en kaders geen eigen woning zouden mogen bezitten.

PVDA blijft druk uitoefenen op militanten en kaders om afstand te doen van hun erfenis

Dat alles verleent bijkomende geloofwaardigheid aan de stelling van Delwit in zijn boek PTB. Nouvelle gauche, vieille recette (2014) dat PVDA twee gezichten heeft en met een dubbele tong spreekt. Hij gebruikte daarvoor de metafoor van 'het restaurant' versus 'de keuken', een beeldspraak die de partij zelf hanteerde in het publieke document over haar congres van 2008. In het restaurant is het discours gematigd en aangepast aan het politieke bewustzijn van een breder publiek. In de keuken blijft volgens hem het klassieke marxisme-leninisme gelden. De analyse van Delwit werd destijds te vuur en te zwaard bestreden, onder meer in De Morgen, door toenmalig PVDA-voorzitter Peter Mertens.

Het principe - intern marxistisch-leninistisch, extern soepel en tactisch - werd al in 1999 vastgelegd en in 2008 bevestigd. Die 'dubbele lijn' lag mee aan de basis van de breuk met voormalig secretaris-generaal Nadine Rosa-Rosso in 2004 en in haar zog en uit solidariteit het vertrek van een tiental andere partijleden met een lange staat van dienst. Rosa-Rosso was tegen de 'dubbele lijn'-aanpak.

De redenen die Dupont noemt, komen grotendeels overeen met motieven die andere ex-leden eerder naar voren brachten. Ze hebben vooral te maken met partijcultuur, organisatie en ideologie.

Volgens deze ex-leden is PVDA na de partijvernieuwing van 2008 niet gestopt met het aanhangen van leninistische partijopvattingen. Intern blijft het idee van de voorhoedepartij centraal staan, met democratisch centralisme als werkingsprincipe en een uitgesproken top-downstructuur.

Wanneer PVDA'ers de partij verlaten, spelen volgens hen vooral twee factoren: de sterke organisatorische discipline en de zware financiële verplichtingen voor militanten en kaders.

Ook de linkse activist Dominique Willaert, die in 2023 korte tijd meewerkte op de communicatieafdeling van de partij maar sindsdien meer afstand nam van de partij, verwees in interviews in De Standaard en Knack, naar dergelijke elementen als bron van ontgoocheling. Daarnaast verwijzen mandatarissen soms naar een botsing tussen hun eigen visie op politiek werk en die van de partij. Dat speelde ook bij Dupont. De titel van zijn blogpost op Substack - De hond trekt zijn leiband af - verwijst naar een opmerking van een partijkader die stelde dat 'een hond met een leiband het even goed had kunnen doen' als parlementslid.

Dupont kon zich niet langer vinden in de PVDA-doctrine over parlementair werk. In de klassieke leninistische visie is het parlement vooral een platform voor propaganda en agitatie: om mistoestanden aan te klagen en het systeem te bekritiseren. Dupont ziet dat anders. Hij staat open voor een meer reformistische aanpak en voor deelname aan bestuursmacht buiten het lokale niveau.

Volgens Dupont opent PVDA zich niet voor deelname aan federale of gewestelijke regeringen

Tot dusver neemt PVDA enkel lokaal deel aan besturen, onder meer in Bergen, Vorst en Molenbeek, en eerder in Zelzate en Borgerhout. Volgens Dupont is deelname aan federale of gewestelijke regeringen nochtans wenselijk zodra dat mogelijk wordt. Zijn conclusie is duidelijk: 'de partij opent zich niet voor dat perspectief.'

Daarnaast bekritiseert hij de internationale standpunten van de partij. Volgens hem hanteert PVDA soms een dubbele maatstaf wanneer het gaat over mensenrechten in landen die ideologisch dichter bij haar staan. In dat verband wordt de partij regelmatig kampisme verweten.

Ook andere parlementsleden

Dupont is niet de enige PVDA-politicus die de partij verliet. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest stapten sinds 2024 twee voormalige PVDA-parlementsleden over naar andere partijen.

Youssef Handichi, voormalig syndicaal vertegenwoordiger en PVDA-lid sinds 2010, sloot zich aan bij MR en zetelt vandaag voor die partij in het federale parlement. Als liberaal behaalde hij wel aanzienlijk minder stemmen dan vroeger als PVDA-kandidaat. Soulaimane El Mokadem, goed voor 14.800 voorkeurstemmen op de PVDA-lijst, maakt vandaag deel uit van de PS-fractie in het Brussels Parlement.

Op Europees niveau is er het geval van ex-vakbondsman Rudi Kennes. Hij werd in 2024 verkozen op de Vlaamse Europese PVDA-lijst, maar verliet kort nadien de partij en zetelt sindsdien als onafhankelijke. Wel blijft hij aangesloten bij de radicaal-linkse fractie The Left, dezelfde als waartoe ook PVDA behoort.

Vooral lokale opstappers

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 volgde een golf van ontslagen onder lokale PVDA-verkozenen. Daarbij valt het aandeel politici met een migratieachtergrond op.

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 volgde een golf van ontslagen onder lokale PVDA-verkozenen

In Molenbeek ging Amine Akrouh als onafhankelijke zetelen. In Vorst deed vakbondsman Mustapha Al Masude hetzelfde, al vervoegde hij later de meerderheid van Ecolo en PS. In Brussel-Stad stapten drie van de zes PVDA-gemeenteraadsleden op: Zahour Loulaji, Abdelmajid Tahiri en Said Talbi. Loulaji werd later lid van MR; Tahiri stond in 2024 op de gezamenlijke PS-Vooruit-lijst.

Elders waren er vergelijkbare gevallen. In Antwerpen gooiden Mohamed Chebaa en Khadija Chennouf de handdoek in de ring. Chennouf vervoegde later Vooruit. Chebaa werd vervangen door huidig Vlaams parlementslid Lise Vandecasteele, maar stond in 2024 op de gemeentelijke Antwerpse lijst van Team Fouad Ahidar.

Ook in Grâce-Hollogne, in de provincie Luik, stapten kort na de verkiezingen van 2018 PVDA-gemeenteraadsleden op. Niet minder dan drie van de vijf. Lijsttrekker Patti Bartolomea vervoegde de PS. Jasmine Beckers trad om medische redenen terug, maar haar zetel ging om technische redenen naar een PS'er, omdat PVDA onvoldoende kandidaten en opvolgers op haar lijst had: alle vijf kandidaten waren immers al verkozen. Een derde raadslid ging als onafhankelijke zetelen.

In Charleroi besliste PVDA-raadslid Brahim Ziane eveneens om als onafhankelijke te zetelen. Volgens eigen zeggen was hij nooit lid van de partij, hoewel hij wel op de PVDA-lijst stond. In 2024 was hij voor de gemeenteraadsverkiezingen kandidaat voor Les Engagés.

De lijst van lokale PVDA-kandidaten of verkozenen die na de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 naar een andere partij trokken, telt nog meer namen. In Seraing, van oudsher een PVDA-bolwerk, ruilden Mustafa Kumral en François Mattina de partij in voor respectievelijk Ecolo en PS. Mattina was gemeenteraadslid voor PVDA, Kumral stond enkel op een PVDA-kieslijst.

In Namen trok gemeenteraadslid Karl Boulanger, militant sinds 2019, de deur achter zich dicht en stond hij in 2024 op de plaatselijke PS-lijst.

Gentenaar Osman Disli, een door ArcelorMittal onwettig ontslagen syndicalist en goed voor ruim 8.000 voorkeurstemmen op de Oost-Vlaamse PVDA-lijst bij de parlementsverkiezingen van 2024, was bij de gemeenteraadsverkiezingen van datzelfde jaar kandidaat op de Gentse lijst van Team Fouad Ahidar.

Ook de partijwissel van Gilles Martin is vermeldenswaard. Deze voormalige redacteur van Solidair, het PVDA-blad, en oprichter van de progressieve uitgeverij Aden was sinds het midden van de jaren 1990 lid van de partij. Vandaag is Martin fractieleider van de PS-Vooruit-fractie in Vorst, eerder was hij er voor PS even schepen van Jeugd en Sport.

In deze inventaris van PVDA-politici die van partij wisselden, mag de naam van Zohra Othman niet ontbreken. De advocate en ex-partner van Peter Mertens begon haar politieke loopbaan begin jaren 1990 bij de Jongsocialisten en zat er in het bestuur. In 2024 kwam ze in Borgerhout op voor Groen. Tijdens de vorige legislatuur was ze er districtsschepen voor PVDA. Othman was sinds het midden van de jaren 1990 actief bij PVDA. Haar breuk met PVDA hangt in belangrijke mate samen met de ontwikkelingen bij het Antwerpse advocatenkantoor Progress Lawyers Network. In 2018 verlieten niet minder dan drie PVDA-advocaten dat kantoor, onder wie Othman en ook Raf Jespers, eveneens jarenlang een PVDA'er, om een nieuw kantoor op te richten. Ze knipten alle drie de banden met PVDA door.

Altijd al opstappers geweest

Het fenomeen van partijverlaters is overigens niet nieuw. Al in de jaren 1970 en 1980 verlieten leden de partij of haar voorganger AMADA. Sommigen sloten zich later aan bij andere partijen, zoals SP, Groen of PVV.

De bekendste ex-'Amadees' in dat verband was Michel Leyers, de arts die in 1971 samen met Kris Merckx in Hoboken de eerste praktijk opzette van wat later Geneeskunde voor het Volk werd. Hij kwam in 1982 op voor PVV.

De Brusselse advocate France Blanmailland, voormalig lid van de Hoge Raad voor de Justitie, is één van de bekendere Franstalige personen die PVDA verlieten. Zij stapte over naar Ecolo. Een andere markante 'afvallige' is Hugo Verwimp, gewezen verantwoordelijk uitgever van de publicaties van PVDA en al militant sinds de AMADA-jaren. Hij werd later lid van Groen en actief in de partijafdeling in Merchtem, onder meer als secretaris en lijstduwer.

In Kortrijk werden Marc Lemaitre en Luc Bouquet, ook twee AMADA/PVDA-veteranen, respectievelijk gemeenteraadslid voor SP.a en voorzitter van de plaatselijke partijafdeling.

Er was zelfs een Franstalige ex-PVDA'er die overstapte naar het uiterst rechtse, intussen verdwenen partijtje Agir. Eveneens aan Franstalige kant maakte Salim Hellalet, die in de jaren 1990 op een PVDA-lijst stond en ruim tien jaar in de partij actief was, in de jaren 2000 de overstap naar PS. Daar is hij intussen al enkele jaren onder meer verantwoordelijk voor de relaties met de federaties en de mandatarissen. Hellalet was, net als Gilles Martin, militant sinds de jaren 1990 en was binnen PVDA vooral actief op communicatievlak.

De wellicht meest geruchtmakende overstap van een Nederlandstalig oud-PVDA'er en tevens voormalig 'Amadees' naar een andere partij betreft die van Jan Van Duppen. Na ruim tien jaar revolutionair militantisme - onder meer als fabrieksarbeider, trambestuurder en mijnwerker - stapte Van Duppen over naar SP. Hij zetelde voor die partij in de gemeenteraad van Turnhout en werd later Vlaams volksvertegenwoordiger. In 2004 brak hij met de inmiddels tot SP.a omgevormde partij uit onvrede over de koers van Patrick Janssens.

Terugkerend spanningsveld

In alle politieke organisaties doen zich spanningen, breuken en overstappen voor. Toch is het verloop bij PVDA opvallend omwille van het aantal. De combinatie van electorale groei en organisatorische rigiditeit lijkt moeilijk te vermijden en te beheersen spanningen te genereren. Nieuwe leden en mandatarissen worden aangetrokken door een partij die electoraal succes boekt en een radicaal alternatief belooft, maar botsen soms op een interne cultuur die sterk ideologisch en hiërarchisch gestructureerd blijft. Het managen van het spanningsveld tussen partijdiscipline, ideologische continuïteit en electorale expansie is wellicht de grootste uitdaging voor de partij de volgende jaren. Het is uitkijken naar de visies en middelen die ze daartoe zal ontwikkelen tijdens de lopende congreswerkzaamheden die eind van het jaar afgerond worden.

De combinatie van electorale groei en organisatorische rigiditeit genereert spanningen

Het is ook de vraag hoe duurzaam de huidige werkwijze en ideologie is op langere termijn. Een partij die tegelijk electorale aantrekkingskracht nastreeft en vasthoudt aan een top-downwerking en een rigide interpretatie van haar doctrine, balanceert onvermijdelijk tussen openheid en controle, soepelheid en starheid. Dat spanningsveld kan in de komende jaren aanleiding geven tot meer 'rekkelijkheid' of meer striktheid in de leer.