Artikel 195 van de grondwet beschermt onze spelregels alleen als politici het ook behandelen als grendel en niet als passe-partout om in zeven haasten aan onze grondrechten te sleutelen.
Artikel 195 is een poort met een stevig scharnier en een zwaar slot, bedoeld voor spaarzaam gebruik. In de grondwet staan de spelregels van de macht, het grondplan van ons huis, de waarden die we als gemeenschap delen, en de grondrechten die wezenlijk zijn voor elk van ons. Die willen we veiligstellen, zodat wie toevallig een meerderheid haalt, ze niet zomaar kan wijzigen.
Politici wringen en worstelen om uit dat keurslijf te geraken. Ze hebben ruimte nodig, want het zijn zware lasten die ze op hun schouders dragen. Tegelijk moeten we onszelf beschermen, want macht is als suiker of een sigaret: verleidelijk, verslavend en ongezond.
Sluis in drie delen
En dus geven we ruimte, maar zijn we voorzichtig. Grondwetten zijn maar woorden, en we geven daar samen betekenis aan. Als dat niet volstaat, openen we de poort.
Die poort is als een sluis in drie delen. Eerst leggen het parlement en de regering een lijst vast met grondwetsartikelen die ze willen openstellen. In deel twee volgen verkiezingen. En ten slotte kan het parlement de grondwet wijzigen, met een tweederdemeerderheid in Kamer en Senaat, maar enkel de artikelen die openstonden.
De poort opent maar traag. Dat creëert tijd, bedoeld voor reflectie en om draagvlak te zoeken
Nadien gaat de poort weer dicht. We zijn er dus maar best zeker van dat de nieuwe regels fair zijn en de waarden van een hele gemeenschap weerspiegelen. Daarom opent de poort maar traag. Dat creëert tijd, bedoeld voor reflectie en om draagvlak te zoeken. Verkiezingen geven inspraak aan de bevolking. Via de Senaat krijgen gemeenschappen en gewesten controle over een grondwet die hen beperkt.
Schurend scharniertje
Het scharnier wordt wat roestig. We forceren het soms juist omdat het te hard schuurt.
Meestal gebeurt dat met staatshervormingen. We weten niet op voorhand hoe we die in elkaar willen knutselen, wie mee knutselt, wat mogelijk is en welke artikelen we daarvoor moeten openstellen.
We moeten dus nadenken of die 19de-eeuwse poort nog past vandaag. Een moderner exemplaar kan dan meteen zorgen voor betere inspraak. Verkiezingen zijn daarvoor niet ideaal: we stemmen over beleid, en wie weet op dat moment dat de Grondwet op het spel staat, en welke artikelen precies werden opengesteld? En nu we de Senaat afschaffen, verdwijnt de inspraak van gemeenschappen en gewesten. Reden genoeg dus om de poort te vervangen.
Truc met artikel 195
Dat de poort niet meer past, werd vijftien jaar geleden wel heel duidelijk. We haalden een wereldrecord: anderhalf jaar zonder nieuwe regering. En toen we er eindelijk uit waren, met een akkoord over nieuw beleid, de splitsing van een kiesdistrict en een zesde staatshervorming, bleek dat de herzieningslijst te kort schoot.
We voegden een tijdelijke bepaling toe. Daarmee kon het parlement de artikelen wijzigen die nog ontbraken op de lijst
Artikel 195 stond wél op de lijst. De grondwetgever mag dat artikel dan wijzigen, maar enkel binnen het voorwerp van dat artikel. Dus: enkel om de poort, het slot of het scharnier te vervangen. In plaats daarvan voegden we een tijdelijke bepaling toe. Daarmee kon het parlement de artikelen wijzigen die nog ontbraken op de lijst. Vervolgens ging de poort weer dicht, met hetzelfde scharnier en hetzelfde slot.
Pijp van Magritte
We stelden onszelf gerust. Het verdiende geen schoonheidsprijs, het was wat wringen, maar wat wil je - we zaten op de rand van een regimecrisis. Beter zouden we zoeken naar een nieuwe poort, maar we twijfelden nog over materiaal, draaipoortslot of insteekslot, en het had al veel te lang geduurd.
Vijftien jaar tijd voor reflectie, maar niemand is nog bekommerd om een nieuwe poort met een veilig slot. Het trucje was uitgeprobeerd en goedgekeurd. En zo werd een grendel de pijp van Magritte.
Voortaan zetten we artikel 195 op de herzieningslijst, niet om het te herzien, maar om het te omzeilen. Voor grote staatshervormingen, dachten we eerst. Die vormen een geheel, dat doe je niet artikel per artikel. Maar als we toch bezig zijn: waarom niet ook voor meer punctuele hervormingen. Om de Senaat af te schaffen, bijvoorbeeld, die we eerst vleugellam maakten maar net wat vaker opduikt in de Grondwet dan we dachten.
De poort is geopend, en nu staat er geen maat meer op. Anders en CD&V willen Artikel 195 ook voor grondrechten gebruiken
De poort is geopend, en nu staat er geen maat meer op. De sleutel blijkt een passe-partout. En zo willen Anders en CD&V hem ook gebruiken om grondrechten te beperken. Artikel 23 in dit geval, over sociaaleconomische grondrechten. Omdat er geen hervormingen meer mogelijk zijn, beweren ze. We weten intussen wel beter, maar de mist is gespuid, de marsrichting ingezet, en nu moet het vooruit. Dat de herzieningsverklaring dit niet toelaat, is geen bezwaar. Zelfs als het over grondrechten gaat, kan het niet snel genoeg gaan.
Een tweederdemeerderheid in de Kamer: meer blijft weldra niet over. Verder is artikel 195 het surrealistische automatisme van Breton, een willekeurige opeenvolging van woorden die echt lijken maar als wolkjes uiteendrijven. Het lijkt op een grendel. Maar het is er geen.