Dena Vahdani

Sociaal filosoof Theodor Adorno (1903-1969) stelde ooit dat "het schrijven van poëzie na Auschwitz barbaars is". Adorno had niet zozeer een probleem met poëzie, maar worstelde met het idee dat artiesten daden waar we geen woorden voor hebben, toch onder woorden proberen te brengen. Later nuanceerde de Duitse filosoof zijn beroemde uitspraak, en erkende hij dat "het lijden […] ook vraagt om het voortbestaan van juist die kunst die het verbiedt."

Als Iraans-Belgische stand-upcomedian weet Dena Vahdani (34) als geen ander wat dit betekent. Sinds de start van de oorlog in Iran is Vahdani onafgebroken blijven optreden. Zo biedt ze mensen in België, maar ook in Frankrijk, Zwitserland en Canada, op een unieke manier inzicht in de barbaarsheid van de oorlog. Tegelijk brengt haar comedy verlichting tijdens donkere tijden.

We spraken met Dena Vahdani over het heden en de toekomst van Iran, over het belang van blijvende aandacht voor het lot van de Iraanse bevolking, en over wat het vergt om mensen aan het lachen te brengen wanneer er niet veel te lachen valt.

Eind februari lanceerden de VS en Israël een gezamenlijke aanval op Iran. Ondertussen zijn we drie maanden later en blijft het lot van de Iraniërs onduidelijk. Hoe heb jij de voorbije maanden beleefd?

"Als een nachtmerrie. Die begon al in januari, toen het regime op betogers begon te schieten. Enkele weken later kwamen de bombardementen van Israël en de VS, en daarmee begon ook een staat van pure paniek. Langs de andere kant was er in die periode ook hoop. Ergens hoopte ik dat de bombardementen misschien enkele uren zouden duren en dat het Iraanse regime dan definitief zou vallen. Het is een bevreemdend gevoel om tussen paniek en hoop te schipperen, en ik denk dat bijna elke Iraniër zich schuldig heeft gevoeld om net die twee emoties te voelen."

Het is een bevreemdend gevoel om tussen paniek en hoop te schipperen

Na de aanvallen blokkeerde het Iraanse regime de toegang tot internet voor miljoenen Iraniërs. Ondertussen is deze internetshutdown al enkele maanden aan de gang. Op welke manier heeft dit een impact op jouw toegang tot informatie en jouw communicatie met familie en vrienden in Iran?

"Mijn vader, die in België woont, heeft via een satelliet toegang tot Iraanse televisiekanalen. Ik denk dat hij via deze satelliet in totaal zo 'n tientallen televisiekanalen kan zien die in handen zijn van de staat en precies dezelfde beelden tonen. Op deze kanalen kunnen we dus zeker niet rekenen op betrouwbare informatie over wat er zich afspeelt in Iran. Daarvoor zijn we afhankelijk van alternatieve kanalen en met name van socialemediaplatforms.

Normaal hebben we via sociale media toegang tot een continue stroom van informatie uit Iran. Gewone burgers en influencers gebruiken kanalen zoals Instagram en Telegram om te berichten over het dagelijkse leven in Iran. Maar sinds het begin van deze oorlog is deze doorstroom van informatie geblokkeerd. Het is een verschil tussen dag en nacht.

Sommige mensen slagen erin om toch toegang te krijgen tot socialemediaplatforms. Maar de manier waarop zij dan communiceren, is heel anders dan voordien. Het is duidelijk dat burgers en influencers het regime veel minder expliciet durven te bekritiseren. Dat is voor hen een kwestie van leven of dood. Want je moet weten dat een groot deel van de influencers die ik volgde er niet meer zijn, omdat ze werden gedood door het regime. Dat zijn gewone mensen zoals jij en ik: kappers, grafisch ontwerpers, rappers, queer influencers, enzovoort.

De vraag die ik het vaakst krijg is: 'Hoe gaat het met je familie?' Zij zijn gelukkig veilig. Maar het is niet omdat mijn familie veilig is, dat ik niet rouw om alle andere Iraniërs die zijn gedood, of dat nu gebeurde door daden van het regime of door bombardementen van een buitenlands leger. Het is niet omdat zij niet mijn familie zijn dat hun dood mij minder pijn doet. Het verscheurt mijn hart als ik eender wie zie lijden, of ik die persoon nu ken of niet."

Wat is de impact van deze internetshutdowns op het dagelijkse leven van de Iraanse bevolking?

"Iraniërs zijn creatief en blijven zoeken naar andere manieren om toegang te krijgen tot internet. Maar die toegang is zeer beperkt omdat er zeer hoge kosten aan zijn verbonden - één minuut bellen kan wel tien euro kosten. De gevolgen van de internetshutdowns zijn enorm. Net zoals wij hier, zijn de mensen in Iran afhankelijk van het internet om hun dagelijkse leven te organiseren, bijvoorbeeld om hun werk uit te voeren of om hun bankzaken te regelen.

Pas een week na het overlijden van mijn oom hebben wij dat nieuws vernomen, omdat er geen internettoegang was

De shutdowns hebben ook een zware menselijke tol. Twee weken geleden is mijn oom in Iran gestorven. Pas een week na zijn overlijden hebben wij dat nieuws vernomen, omdat er geen internettoegang was. Mijn vader is zijn broer dus verloren, en alsof dat nog niet erg genoeg is, wist hij dat pas na een week. Dat maakt me heel droevig."

De menselijke tol van deze oorlog is niet alleen heel zwaar, er is bovendien nog steeds geen zicht op vrede. Is er wel ruimte om te rouwen in Iran?

"Het antwoord op deze vraag is tragisch: neen. In feite heb je in Iran niet het recht om te rouwen. Het Iraanse regime beschouwt het rouwen om iemand die is gestorven tijdens een betoging of door een bombardement als een vorm van verzet. Ze zien uitingen van rouw als uitingen van protest tegen het regime.

Een paar dagen geleden zag ik een filmpje van een moeder die de begrafenis van haar zoon bijwoonde. Wat me meteen opviel, is hoe uitdrukkelijk ze niét rouwde om de dood van haar zoon. Ze had haar hand over haar eigen mond geplaatst, om expliciet aan te geven dat ze niet zou huilen of schreeuwen om haar verlies. Maar omdat ze zichzelf op zo een uitdrukkelijke manier het zwijgen oplegde, was het wel duidelijk dat ze een statement maakte over het regime.

Rouwen is dus een vorm van verzet geworden. Het Iraanse regime neemt ook concrete maatregelen om te voorkomen dat mensen een waardig afscheid kunnen geven aan hun overleden dierbaren. Zo vragen ze grote geldsommen aan families die de stoffelijke overschotten van hun kinderen willen terugkrijgen om hen te begraven."

Vind jij verbinding of troost bij de Iraanse diaspora in België?

"Misschien ben ik naïef, maar ik heb de voorbije maanden pas beseft hoeveel polarisatie er is. De Iraanse diaspora is quasi unaniem voor de val van het regime, maar is verdeeld over hoe dat moet gebeuren. Aan de ene kant heb je mensen die koste wat het kost van het Iraanse regime af willen; zelfs als dat betekent dat ze Trump en Netanyahu moeten steunen. Aan de andere kant heb je een groep die pleit voor een meer diplomatieke weg naar een democratisch Iran, zonder militaire inmenging van Israël of de VS. Ik behoor tot deze laatste groep."

Begrijp jij die eerste groep?

"Ergens begrijp ik dat een deel van de diaspora, vanuit haat voor het Iraanse regime, hoopvol kijkt naar de inmenging van de VS en Israël. Maar de vijand van je vijand is niet noodzakelijk je vriend. De acties en waarden van de Amerikaanse en Israëlische regeringen stroken simpelweg niet met het doel van een vrij en democratisch Iran. In mijn ideale scenario geven niet Trump en Netanyahu, maar de Iraniërs zelf de toekomst van hun land vorm. Al weet ik ook wel dat dit misschien wel het moeilijkst te voltrekken scenario is.

Jammer genoeg heb ik gemerkt dat er binnen de Iraanse diaspora nog maar weinig ruimte voor dialoog is

Jammer genoeg heb ik gemerkt dat er binnen de diaspora nog maar weinig ruimte voor dialoog is. Ik bedoel daarmee dat elke vorm van kritiek op de aanvallen van Israël en de VS al snel wordt weggezet als een pro-regime uitspraak. Dat kwetst me enorm.

Gelukkig heb ik hier enkele Iraanse vrienden die er net zo over denken als ik. Die de vrijheid van de Iraniërs niet boven die van de Palestijnen stellen, en die niet bereid zijn om Israël in de armen te sluiten in ruil voor een nieuw Iraans regime. Want, ja, ik wil een vrij Iran. Maar ik wil ook een vrij Palestina. Net zoals Iran niet bevrijd zal worden door Israël, zal Palestina ook niet door het Iraanse regime gered worden.

Het is een erg complexe situatie en ik vertegenwoordig waarschijnlijk niet de stem van de meeste Iraniërs uit de diaspora. Maar ondanks alle polarisatie hoop ik dat er meer ruimte zal komen om te praten over wat ons verbindt, in plaats van wat ons verdeelt. Uiteindelijk delen we de wens dat het Iraanse regime zal vallen."

Wat verwacht jij van niet-Iraniërs in België?

"Eerst en vooral hoop ik dat iedereen kan zien hoe gruwelijk het Iraanse regime is. Ik weet dat de Iraanse situatie complex is, maar er bestaan veel boeken en documentaires die de geschiedenis van Iran op een heldere manier uitleggen. Ik zou iedereen aansporen om te blijven leren en lezen over Iran, want kennis is onze belangrijkste gids op de weg naar een democratische wereld.

Ten tweede moeten we, waar het ook kan, meer praten over Iran. Daarbij is het belangrijk om in de eerste plaats de stemmen van de Iraniërs zelf te versterken. Zo kunnen zij getuigen over de gruwel die hen wordt aangedaan door het Iraanse regime, maar ook door de Amerikaanse en Israëlische regeringen. Maar het is belangrijk dat ook niet-Iraniërs hun stem gebruiken om over deze oorlog te blijven praten."

Je bent de voorbije maanden blijven optreden als stand-upcomedian. Waarom maakte je deze keuze? En hoe was het voor jou om tijdens deze periode aan comedy te doen?

"Het voelde absurd aan om mensen te doen lachen terwijl Iran werd gebombardeerd. Ik had zo'n zin om ineen te storten en in een hoekje te kruipen, maar tegelijk voelde ik een verantwoordelijkheid om er te zijn voor anderen. Na de shows kwamen er steevast Iraniërs naar me toe om te zeggen hoezeer ze nood hadden aan deze shows. Lachen bood hen een kort moment van verlichting.

Het voelde absurd aan om mensen te doen lachen terwijl Iran werd gebombardeerd

Van januari tot juni heb ik bijna elke dinsdag opgetreden. Al snel besliste ik om voor de start van bijna elke show een nieuw stukje tekst te schrijven over de actualiteit van Iran. Die teksten bracht ik op het podium, maar deelde ik ook via sociale media. Uiteindelijk heeft dat me enorm geholpen, omdat ik op deze manier een uitweg vond voor de pijn die ik voelde.

Ik dacht dat de dingen niet erger konden worden toen Iran heel actief werd gebombardeerd door Israël en de VS. Maar toen kondigde Trump plots aan dat 'een hele beschaving weggeveegd zou kunnen worden.' Toen dat gebeurde, leek het alsof ik de hele dag lang niet kon ademen. Niemand wist wat we konden verwachten: een nieuwe bommenregen? Een nucleaire aanval? Net op die dag moest ik optreden. Het feit dat ik kon schrijven over wat er aan de hand was, heeft me toen enorm geholpen. En ik moest nog steeds huilen als ik terugdenk aan de manier waarop ik me toen door het publiek gesteund voelde."

Waaruit put je de kracht om op zulke momenten toch het podium te betreden?

"Uit het voorbeeld van de Iraniërs die, ondanks alle gruwel, blijven doorgaan. Ik denk dat er toch een soort van levenskracht in ieder van ons zit. En dat zie ik niet alleen als ik kijk naar de Iraanse bevolking, maar ook als ik kijk naar die van Palestina of Oekraïne. Op al die plekken zie je, ondanks alle gruwel, mensen die er bijvoorbeeld alles aan doen om hun kinderen zorgeloos te laten spelen.

Ik ben altijd heel ontroerd als ik zie hoe poëtisch de Iraniërs omgaan met moeilijke situaties. Ik denk aan een man in Iran die directeur was van een gebombardeerde muziekacademie. Hij filmde zichzelf terwijl hij ging zitten in het puin met zijn instrument. Hij zei: 'Ik wil niet dat het laatste dat hier wordt gehoord het geluid van de bommen zijn, maar dat van de snaren van mijn instrument.' Dat is zo tragisch en tegelijkertijd zo poëtisch. Het vraagt ook een enorme mentale kracht om dit te doen. Iraniërs dragen poëzie in hun genen, en ik denk dat dit een gigantische kracht is."

Maakt poëzie ook zo een belangrijk deel uit van jouw leven, hier in België?

"Mijn ouders zijn Iraanse vluchtelingen die in 1986 in België zijn aangekomen. Ze hebben elkaar onderweg leren kennen, terwijl ze aan het vluchten waren via de luchthaven van Istanbul. Omdat mijn beide ouders Iraans zijn, ben ik opgegroeid in een heel Iraans decor, om het zo te zeggen.

Mijn moeder is een heel poëtisch persoon en dankzij haar is Iraanse poëzie altijd al zeer aanwezig geweest in mijn leven

Mijn moeder is een heel poëtisch persoon en dankzij haar is Iraanse poëzie altijd al zeer aanwezig geweest in mijn leven. Naast Hafez, is Sadegh Hedayat één van mijn favoriete Iraanse auteurs. Dan is er ook Forough Farrokhzad, misschien wel één van de bekendste dichters uit Iran. Haar boeken, die ondertussen ook naar het Engels, Nederlands en Frans werden vertaald, zijn trouwens het ideale cadeau voor een date (lacht)."

Iran was heel aanwezig in je eerste show, Dena, Warrior Princess. Is dat ook het geval voor je tweede show, Las Vegas?

"Mijn eerste show ging over de aankomst van mijn ouders in België. Ik zeg graag dat ik geboren ben uit twee mensen die op zoek waren naar vrijheid. Die wens naar vrijheid was dan ook de rode draad van deze show.

De tweede show, Las Vegas, gaat over hoe mijn leven is veranderd sinds die eerste show. Die gaat over hoe het is voor iemand als ik, een queer persoon van Iraanse origine, om in de mediawereld te navigeren. Hoewel mijn vorige show Warrior Princess heette, heb ik het gevoel dat ik nu dapperder ben dan toen.

Het is niet evident om stand-upcomedian als queer Iraanse vrouw te worden. Ik weet maar al te goed dat de Iraanse ambassade soms mensen naar mijn show stuurt om te documenteren wat ik zeg. Ik twijfel er niet aan dat ze komen. Maar tegelijk twijfel ik er ook niet aan dat ik zelfs hen aan het lachen krijg (lacht).

Laatst woonde de journalist Frédéric Lopez één van mijn optredens bij. Je kan hem de Franse evenknie van Rudi Vranckx noemen. Ik zag hem lachen en ik zag hem huilen, en het deed me deugd om te zien dat hij zichzelf in mijn werk kon vinden. Dat ook hij, vanuit zijn job als journalist, naar manieren zocht om te balanceren tussen gruwel en humor.

Sommige mensen denken misschien dat comedy en geopolitiek geen logische combinatie zijn

Sommige mensen denken misschien dat comedy en geopolitiek geen logische combinatie zijn. Maar kunst, in welke vorm dan ook, kan net in moeilijke momenten een houvast bieden. Artiesten kunnen complexe globale situaties heel tastbaar en menselijk maken. Meer dan ooit voel ik dat het mijn plicht is om het te hebben over Iran."

Je voelt dat er geen optie is om het niet te doen.

"Precies. Ik denk dat ik nu pas goed begrijp wat het betekent om een artiest te zijn: blijven praten over wat er gebeurt in deze wereld en een stem zijn voor hen die tot zwijgen zijn gebracht."

Van 12 t.e.m. 27 november treedt Dena Vahdani op in de Hallen van Schaarbeek. Ze brengt er haar nieuwe zaalshow, Las Vegas, in het Frans.