Volgens het Global Justice Report kunnen we ongelijkheid bestrijden én het klimaat redden, maar dan moeten we afscheid nemen van enkele heilige economische dogma’s.
Een groep sociale wetenschappers heeft het World Inequality Lab opgericht om onrechtvaardigheid te bestuderen en dat onderzoek evidence-based te doen. Geen luchtgitaar, maar harde cijfers en concrete scenario’s. Eén van de bezielers is Thomas Piketty. Ze ontwikkelen een nieuwe visie om in de 21ste eeuw de wereld gelijker en bewoonbaarder te maken, globaal vooruit te laten gaan. Ze onderzoeken de voorwaarden die daartoe vervuld moeten worden en hoe we dat kunnen realiseren. Ze hebben dat nu in een rapport gegoten, het Global Justice Report.
Dat verhaal, dat ook in een video verteld wordt, is eigenlijk spectaculair: het is wel degelijk haalbaar om over de hele wereld iedereen 5.000 euro per maand te laten verdienen. Iedereen! In de rijkere landen vereist dat een groei van 0 tot 0,5%, in de armere landen 3 tot 4%. Meer groei zou de klimaatproblemen onbeheersbaar maken, maar dat betekent geen stagnatie in de rijkere landen. Een belangrijk deel van de bevolking zal zijn inkomen zien stijgen, maar er zal meer welzijn komen omdat de arbeidstijd substantieel verlaagd wordt tot 25 uur per week en 12 weken vakantie. Dat wordt opgevangen door een groei van de productiviteit. Dat is geen nieuwe remedie, want in het verleden werd altijd een flink stuk van de productiviteitsgroei omgezet in arbeidsduurvermindering. Dat moet opnieuw gebeuren, willen we onze aarde leefbaar houden.
Het is wel degelijk haalbaar om over de hele wereld iedereen 5.000 euro per maand te laten verdienen
Maar dat niet alleen, er moet ook een betekenisvolle verschuiving komen van de materiële naar de immateriële sectoren onderwijs en zorg. Anders kunnen we de opwarming onmogelijk beneden de 2 graden houden en gaan we onvermijdelijk naar een catastrofale 4 graden. We moeten decarboniseren en onze voedingsgewoonten fundamenteel bijstellen. Boskap moet stoppen, het aandeel grasland omlaag en het energiesysteem compleet anders. Om dat wereldwijd te financieren willen Piketty en zijn ploeg een Globaal Rechtvaardigheidsfonds oprichten. Ze zien dit als een nieuwe internationale instelling die zich moet richten op kansen die voor alle landen een rechtvaardige ontwikkeling mogelijk maken. In de beginjaren moet het fonds met een globale taks op rijkdom gevoed worden. Cruciaal is dat iedereen toegang krijgt tot kwaliteitsvol onderwijs en gezondheidszorg. De loonspanning mag op termijn niet meer dan 1 tot 5 bedragen. In het verleden is gebleken dat dit soort reducties niet ten koste hoeft te gaan van de welvaart. Maar liefst 89% van de wereldbevolking zal zijn jaarlijks inkomen zien verdubbelen, minder dan 2% zal verlies lijden.
En wie gaat dat allemaal beslissen? Het hele economische en monetaire systeem moet democratisch worden. Te beginnen met het Globaal Rechtvaardigheidsfonds, dat democratischer moet functioneren dan de huidige internationale plutocratische instellingen als het IMF en de Wereldbank, waar Europa en de VS veel meer te zeggen hebben dan de rest. Het moet één persoon, één stem worden. Het rapport probeert te beschrijven hoe we tegen 2100 zo’n globale socio-economische rechtvaardigheid en een leefbare planeet kunnen realiseren. Ze houden er ook rekening mee dat niet alle landen willen meedoen en dat crisissen een belangrijke impact kunnen hebben op het verloop. De superrijken zullen dit niet zomaar laten gebeuren. Een krachtige burgerbeweging moet er zijn schouders onder zetten. Een klasseloze ecologie is niet denkbaar. De auteurs beseffen dat ze slechts een kleine bijdrage leveren aan het debat. Ze hebben vooral een kwantitatieve ondersteuning willen uitwerken.
De superrijken zullen dit niet zomaar laten gebeuren
Uitgerekend die cijfers kan ik in dit korte bestek niet weergeven. De lezer moet er maar eens naar kijken. Wat moeten we ervan denken? Onze economie is gebaseerd op een fundamentele overtuiging: zorg voor groei en alle problemen lossen zich op een of andere manier wel op. Die overtuiging gaat terug op Adam Smith, die 250 jaar geleden achter de economie een onzichtbare hand zag. Wanneer iedereen zijn eigen belangen nastreeft, zorgt een soort automatische regulator ervoor dat iedereen daar wel bij vaart. Probeer vooral de vrije markt niet zelf te reguleren. Tot op vandaag vatten sommigen dat heel letterlijk op en verzetten zich tegen iedere overheidsinmenging. De staat moet in hun ogen enkel een maximale vrijheid waarborgen. In de praktijk is de staat altijd in meerdere of mindere mate tussengekomen om chaos te voorkomen. En het vandaag vermaledijde middenveld zorgde mee voor een verdeling die niet spontaan zou gebeuren. Maar het geloof in de groei blijft onaangetast.
De feiten tonen nochtans dat een economie die op die basis georganiseerd is niet alleen gezorgd heeft voor meer welvaart, maar wereldwijd ook voor steeds grotere problemen. Dat er misschien iets aan het basismechanisme moet worden gedaan, komt niet eens in de gedachten. Geert Noels, toch niet de eerste de beste, schreef onlangs nog: “Economische groei is niet het probleem, maar de oplossing.” Het is een mantra, een geloofsovertuiging. En dan wil ik niet beweren dat al zijn voorstellen fout zouden zijn. Ik vind alleen dat hij vastgelopen is. Hij kan zich niet voorstellen dat een economie anders zou kunnen worden aangedreven dan Adam Smith ons heeft geleerd. Hij diagnosticeert daarvoor in één keer 100.000 zieken als plantrekkers en doet alsof bij de overheid nog met de ganzenveer geschreven wordt. Over de ultrarijken in België geen woord: zij bezitten ondertussen 387 miljard euro, een groei van 10% in 2025. De rijkste 1% bezit bijna 35% van het totale vermogen. Bij hen valt kennelijk niets te halen. Evenmin zegt hij iets over de exorbitante lonen van geneesheren, die toch ook leven op kap van de sociale zekerheid. Nee, als het maar voor groei zorgt. En voor dat gouden kalf kunnen de offers niet groot genoeg zijn.
De auteurs van het Global Justice Report pleiten niet voor een bloedige revolutie
Precies daarom verwelkom ik het rapport van Piketty met veel enthousiasme. Hij en zijn ploeg doorbreken het oude paradigma en durven denken binnen een ander kader. Ze geloven niet dat alles vanzelf terecht komt. Ze willen een economie die rechtvaardig en duurzaam is, en die daartoe ingericht wordt. Stel je voor! En voor iemand nu opmerkt dat Piketty een oude communist in een nieuw gewaad is: ook Karl Marx heeft zich niet bevrijd van Adam Smith, ook Marx dacht dat de beste manier om welvaart voor iedereen te bereiken de blinde ontwikkeling van productiekrachten is, met andere woorden: groei, groei, groei. Ik ben het eerlijk gezegd beu gehoord en ik vind het verkwikkend om eens een ander geluid op te vangen. De auteurs van het Global Justice Report pleiten niet voor een bloedige revolutie. Ze willen eigenlijk operaties uitvoeren van een omvang die in het verleden al gepresteerd zijn en aanvaarden dat er per land verschillende oplossingen gevonden worden. Hebben ze een toverformule gevonden? Dat zal niet. Laat ons er echter eens serieus over debatteren en niet onmiddellijk terugvallen op ons oude geloof. Dat is echt wel versleten!
Lees het Global Justice Report (2026) via https://inequalitylab.world/en/global-justice-project/