De verkiezingen van 2024 lijken het startschot te geven van een nieuwe periode in de Belgische politiek: bij de verkiezingen was het Franstalige electoraat voor het eerst volatieler dan het Vlaamse.
Stemverschuivingen zijn een cruciaal hulpmiddel om te begrijpen welke partijen, thema's of gebeurtenissen een verkiezingscampagne hebben beheerst. Bovendien helpen ze om inzicht te krijgen in langetermijntrends in het politieke landschap: hoeveel kiezers veranderen van partij tussen verkiezingen (volatiliteit) en tussen welke partijen wisselen kiezers dan precies (verschuivingen)?
De kiesuitslag geeft slechts de mogelijkheid om de zogenaamde 'uitwendige verschuivingen' te berekenen. Deze uitwendige verschuivingen zijn gebaseerd op de verschillen in kiesuitslagen per partij. Deze uitwendige verschuivingen vormen echter de benedengrens voor het aantal kiezers dat daadwerkelijk van partij wisselde. Dit kan eenvoudig geïllustreerd worden met een voorbeeld: partij A kan netto 5.000 stemmen verliezen, maar dit kan het resultaat zijn van een brutowinst van 20.000 kiezers ten aanzien van partij B, en een brutoverlies van 25.000 kiezers aan partij C. Samen zijn er dan bruto 45.000 'bewegende' kiezers - en dus geen 5.000 (het nettoverlies).
Stemverschuivingen en volatiliteit hangen samen omdat de algemene volatiliteit wordt berekend door het aantal bewegende kiezers door het totale aantal kiezers te delen. Het schatten van het aantal bewegende en trouwe kiezers lijkt eenvoudig maar is het zeker niet. Vooreerst is er bij elke verkiezing een groep kiezers die voor het eerst deelneemt. Ten tweede zijn er de kiezers die blanco of ongeldig stemmen, of helemaal niet komen opdagen. In de officiële verkiezingsuitslag worden zij niet meegeteld, maar ze vormen wel een relevante groep die potentieel een apolitiek or antipolitiek statement wil uitbrengen. Ten derde zijn er de kiezers die overleden zijn, die naar het buitenland zijn verhuisd of die hun burgerrechten verloren hebben, maar wel deelgenomen hebben aan de voorlaatste verkiezingen.
Maar er is nog meer. De officiële verkiezingsuitslagen geven ons alleen de resultaten per partij, maar geen informatie over hoe individuen (in het verleden) stemden. Om hiervan een beter beeld te krijgen, voerden we een bevraging uit onder een willekeurige groep stemgerechtigden op basis van het probabiliteitspanel The Social Study.
The Social Study
Dit panel biedt meer valide schattingen dan zelfselectie-internetpeilingen omdat het bestaat uit een toevalsteekproef op basis van het rijksregister. We bevroegen respondenten naar hun huidige en vorige stemgedrag, en stelden op basis hiervan een transitietabel met de stemkeuze uit 2019 en 2024 op. Deze gegevens werden gewogen op basis van leeftijd, geslacht en opleidingsniveau om een resultaat te krijgen dat overeenkomt met de werkelijke demografische samenstelling van de bevolking. De uiteindelijke tabel werd vervolgens via Iterative Proportional Fitting (IPF) herschat opdat de gegevens overeenkomen met de geobserveerde verkiezingsresultaten van 2019 en 2024 - en uiterst belangrijk - zonder dat de verhoudingen (odds ratio's) in de tabel gewijzigd worden.
Onze resultaten zijn betrouwbaarder dan gegevens uit een zelfselectie-internetpeiling.
We werken met een steekproef die op toeval is gebaseerd en daarom moeten we rekening houden met onzekerheden. Om die onzekerheid in rekening te brengen, gebruiken we een statistisch model, om zo te zien of veranderingen in stemgedrag toevallig zijn of systematisch voorkomen. Als ze systematisch zijn, noemen we ze statistisch significant. Het gebruik van dit model, in combinatie met een toevalsteekproef, maakt onze resultaten betrouwbaarder dan gegevens uit een zelfselectie-internetpeiling waarop zo'n model statistisch gesproken niet kan worden toegepast (zoals bijvoorbeeld De Stemming).
Sinds 1985 gebruiken we een model dat twee soorten kiezers onderscheidt: zij die trouw blijven aan hun partij (de trouwe kiezers of "stayers") en zij die van partij wisselen (de bewegende kiezers of "movers"). Vandaar de naam van 'mover-stayer' model. Een eenvoudige test laat zien dat trouwe kiezers significant meer dan toevallig bij hun partij blijven. Voor degenen die van partij veranderen, onderzoeken we of deze verschuivingen toevallig zijn of systematisch vaker of minder vaak voorkomen. Op deze manier kiezen we het model dat het beste aansluit bij onze geobserveerde gegevens.
Volatiliteit
De verkiezingen voor de Kamer van Volksvertegenwoordigers van 9 juni 2024 laten enkele opvallende patronen zien.
In Vlaanderen stellen we voor het eerst sinds het begin van ons onderzoek naar electorale volatiliteit in 1985 (destijds 20%) een daling vast in het aantal bewegende kiezers. Waar in 2019 nog 44% van de Vlaamse kiezers van partij wisselden, zakt dit aandeel in 2024 terug tot 37%. Het aandeel trouwe kiezers (dus kiezers die tussen twee opeenvolgende verkiezingen op dezelfde partij blijven stemmen) stijgt bijgevolg van 56% naar 63%. In Franstalig België daarentegen - in onze studie gedefinieerd als alle Franstalige kiezers uit het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en Wallonië - zien we een tegenovergestelde trend. De volatiliteit bereikt er een historisch hoogtepunt: slechts 49% van de kiezers blijft loyaal aan hun partij, tegenover 65% in 2019. 51% van de Franstalige kiezers verandert dus van partij. Het is een primeur dat de bewegelijkheid in het Franstalige kiezerskorps groter is dan in het Vlaamse.
Sinds 1991 heeft Vlaams Belang in Vlaanderen een centrale plaats gehad in de verkiezingen. Stelselmatig verhoogde het zijn stemaandeel en de winst kwam van zowat alle zijden van het politieke spectrum. Een appel tegen migratie en de integratie van etnische minderheden vormden het platform waarop dit succes gebouwd was. Zelfs wanneer de partij in 2014 sterk verloor, kwam dit doordat N-VA zich met een migratiediscours in de markt had gezet. Sinds 2010 is de grootste kiezersstroom in de Vlaamse politiek steevast die tussen N-VA en Vlaams Belang geweest (met nettowinst voor N-VA in 2010 en 2014, en nettoverlies in 2019).
Sinds 2010 is de grootste kiezersstroom in de Vlaamse politiek steevast die tussen N-VA en Vlaams Belang geweest
Aan Franstalige zijde vormen de overgangen op links - tussen PS, Ecolo en PTB - al jaren de centrale as van de verschuivingen. Vooralsnog hield PS stand, ondanks de neergang van de meeste sociaaldemocratische partijen in West-Europa. Daartoe wordt gewezen naar haar 'politique de proximité' gekoppeld aan een vermeend uitgebreid netwerk van lokaal dienstbetoon, de succesvolle integratie van etnische minderheidskandidaten in de partij en een uitgebreid arsenaal van sociale voorzieningen in een economisch zwakke regio. PS houdt zo de wind uit de zeilen van extreemrechts.
In wat volgt bekijken we de winst- en verliesrekening van beide electorale kernspelers: Vlaams Belang en PS.
Vlaams Belang
Om de verkiezingen te winnen, heb je in eerste instantie een trouw kiespubliek nodig. Vlaams Belang kent in Vlaanderen van alle partijen het hoogste aantal trouwe kiezers of 'stayers'. Niet minder dan 83% van haar kiezers van 2019 stemmen opnieuw voor haar in 2024. De verkiezingsdynamiek van Vlaams Belang, de tweede grootste partij op rechts, wordt in belangrijke mate bepaald door de uitwisseling met N-VA (FIGUUR 1).
Vlaams Belang kent in Vlaanderen van alle partijen het hoogste aantal trouwe kiezers.
Ons aangepast mover-stayer model geeft aan dat de verkiezing van 2024 vooral gekenmerkt wordt door twee bewegingen. Enerzijds verliest N-VA significant aan Vlaams Belang: naar schatting 117.500 kiezers maken de overstap. Anderzijds verliest Vlaams Belang ook 49.000 kiezers aan N-VA. Deze uitwisseling resulteert in een nettowinst van 68.500 kiezers voor Vlaams Belang. Hoewel deze beweging substantieel is, valt ze kleiner uit dan in eerdere verkiezingen. In 2019 wisselden nog 260.000 kiezers tussen beide partijen - goed voor 12,5% van de totale volatiliteit dat jaar. Ook in 2014 (175.000 kiezers) en in 2010 (247.500) waren deze overgangen tussen N-VA en Vlaams Belang de grootste in de Vlaamse politiek.
Opmerkelijk is echter dat Vlaams Belang deze winst grotendeels kan aanvullen via een sterke mobilisatie van voormalige blanco, ongeldig of niet-stemmers (B/O/N). In deze groep trekt Vlaams Belang niet minder dan 98.500 kiezers aan, terwijl het er slechts 26.000 aan verliest. Dit levert een nettowinst op van 72.500 kiezers.
Verder boekt Vlaams Belang een bescheiden nettowinst bij Groen en Open Vld, telkens ongeveer 10.000 kiezers. Aan Vooruit (-5.500) en PVDA (-8.000) verliest de partij dan weer licht. In tegenstelling tot 2019, toen Vlaams Belang nog kiezers wist te winnen bij vrijwel alle partijen, lijkt haar concurrentie in het electorale veld in 2024 zich te beperken tot N-VA.
Waar in de periode 1987-2010 Vlaams Belang in zeker zin in het centrum van het electorale veld stond - ze won van zowel de linkse als de rechtse partijen - komt ze in 2024 enkel nog in concurrentie met N-VA. Met de klassieke zuilpartijen (Vooruit, cd&v en Open Vld) is de uitwisseling intussen stilgevallen. Vanuit ideologische tegenpool Groen is de uitwisseling zeer beperkt. Met PVDA, dat zich in de campagne op de vlakte hield wat immigratie en integratie betreft, tekent Vlaams Belang ook een licht verlies op.
Vlaams Belang staat niet meer in het centrum van de stemverschuivingen.
Samengevat staat Vlaams Belang niet meer in het centrum van de stemverschuivingen. Zo lijkt de herverkaveling die zich in Vlaanderen sinds de jaren 1990 heeft voltrokken tot stilstand te zijn gekomen. De vraag rest of dit het startsein is van een nieuwe periode, met relatief stabiele linkse, centrumrechtse en extreemrechtse blokken, waarbij kiezers vooral binnen het blok van partij wisselen.
Parti Socialiste
PS verliest in vergelijking met 2019 ongeveer 10% van haar electoraat. Symptomatisch is het feit dat PS slechts 55% van haar kiezers van 2019 bij zich kan houden in 2024 - een uitermate lage electorale trouw voor een partij met een doorgaans loyale kiezersbasis.
Het grootste verlies lijdt ze aan MR: 66.500 kiezers maken de overstap, terwijl slechts 1.500 kiezers in omgekeerde richting bewegen (FIGUUR 2). Het is duidelijk dat de MR-achterban haast immuun is voor de lokroep van PS. Netto verliest PS om en bij de 64.500 kiezers aan MR.
Netto verliest PS om en bij de 64.500 kiezers aan MR.
Ook aan de kleine andere partijen verliest PS aanzienlijk: 61.500 kiezers verlaten de partij, terwijl slechts 15.000 worden teruggewonnen. Dit leidt tot een nettoverlies van 42.500 kiezers. Een nadere analyse wijst op een substantiële uitstroom richting het uiterst rechtse Chez Nous, dat binnen deze categorie van andere partijen is opgenomen. Door het beperkte aantal respondenten kon deze beweging echter niet afzonderlijk worden gemodelleerd.
PTB en Les Engagés kennen een gelijkaardige uitwisseling van kiezers met PS. De Franstalige socialisten verliezen aan beide partijen circa 44.000 kiezers (wat gezien het verkiezingsresultaat voor Les Engagés een normale overgang, maar gezien het lagere verkiezingsresultaat van PTB een significante verschuiving inhoudt), terwijl het er telkens slechts 18.000 terugwint. Dit resulteert in een nettoverlies van 26.000 kiezers aan elk van deze formaties. Opmerkelijk is dat de electorale competitie met PTB eerder beperkt blijft in het geheel. Er is wel een statistisch beduidend verlies, maar dat blijft al bij al binnen de perken.
Een positieve uitschieter is de uitwisseling met Ecolo: PS weet ongeveer 46.000 voormalige Ecolo-kiezers te werven, tegenover een beperkt verlies van 11.000 kiezers. Dit levert een nettowinst op van 35.000 kiezers.
Tot slot kent PS een omvangrijke uitwisseling van maar liefst 127.000 kiezers met de niet-stemmers (B/O/N). PS wint 77.000 kiezers terug uit deze groep, terwijl 50.000 voormalige PS-kiezers niet langer een (partij)stem uitbrachten. Dit resulteert in een nettowinst van PS van 27.000 kiezers.
Nieuw in Franstalig België is de nettowinst van centrumrechts op links
Samengevat verliest PS terrein op uiterst links en (centrum)rechts, maar ze weet dit deels te compenseren via winst op Ecolo en een remobilisatie van niet-stemmers. Nieuw in Franstalig België is de nettowinst van centrumrechts op links: naast PS verliezen ook PTB en Ecolo aanzienlijk aan MR en Les Engagés.
Zitten we in nieuwe periode?
De verkiezingen van 2024 lijken het startschot te geven van een nieuwe periode in de Belgische politiek: één van relatieve stabiliteit in Vlaanderen en één van meer volatiliteit in Franstalig België.
In Vlaanderen heeft Vlaams Belang duidelijk haar centraliteit in de verschuivingen verloren. In 2024 slaagt ze er enkel in te winnen van N-VA, dat haar geloofwaardigheid en aantrekkingskracht op het thema immigratie en integratie verloren is. De deelname aan de regionale en federale regering en het laten vallen van de regering op het Marrakesh-dossier hebben voormalige N-VA-kiezers terug richting Vlaams Belang doen bewegen. Het salonfähig worden van N-VA laat ruimte aan Vlaams Belang om haar imago van zweeppartij opnieuw aan te sterken. Op die manier slaagt Vlaams Belang er ook in om een belangrijke groep niet-stemmers opnieuw in het electorale veld te integreren. Maar binnen het electorale centrum, centrumlinks en uiterst links blijkt de aantrekkelijkheid van Vlaams Belang getaand.
Binnen het electorale centrum, centrumlinks en uiterst links blijkt de aantrekkelijkheid van Vlaams Belang getaand.
PS blijft in zeker zin centraal in het electorale proces in Franstalig België. Helaas voor de partij is dit als verliezer. Zowel in het centrum, op rechts als op uiterst links verliest de partij stemmen. Alleen ten aanzien van Ecolo en vanuit de niet-stemmers kan ze een redelijke winst verwerven. De te beantwoorden vraag is of een oppositiekuur PS zal toelaten voormalige kiezers over het gehele politiek spectrum terug te winnen. Te veel opschuiven naar centrumrechts kan haar linkervleugel vervreemden, te veel opschuiven naar links haar rechtervleugel. Globaal verschuift de Franstalige kiezer naar rechts. De vraag blijft of de verdediging van de sociale verzorgingsstaat migratie als thema kan blijven overvleugelen.